Në vitet 2023 dhe 2024, një total prej 79 milionë eurosh fonde të papërdorura nga fondet e Unionit të destinuara për të mbështetur reformat zhvillimore dhe strukturore të Maqedonisë u kthyen në buxhetin e Bashkimit Evropian (BE). Kjo nuk është asgjë e re kur bëhet fjalë për përdorimin e fondeve të BE-së në vend, duke pasur parasysh se që kur Maqedonia ka pasur para prej tyre në dispozicion, diku që nga viti 2007, të njëjtat dobësi kanë qenë vazhdimisht të pranishme: kapacitet i kufizuar administrativ, mungesë burimesh njerëzore, projekte që nuk përgatiten në kohë me dokumentacion të plotë tenderimi, leje, shpronësime, etj.
Instrumenti kryesor financiar i BE-së për mbështetjen e reformave strukturore në Maqedoni dhe procesin e saj të pranimit për 18 vjet ka qenë Instrumenti për Ndihmë Para-Anëtarësimi (IPA), nga i cili rreth 1.6 miliardë euro janë investuar në pesë fusha kryesore deri më tani, përmes programit kombëtar IPA, sipas faqes së internetit të Delegacionit Evropian në Maqedoni.
Rreth një vit më parë, pak pasi mori pozicionin e tij të ri, Ministri aktual për Çështjet Evropiane, Orhan Murtezani, tha se nga 302.4 milionë euro në dispozicion, 58 kontrata me vlerë 109.1 milionë euro ishin përfunduar deri në fund të vitit 2023. “Ky është një përthithje, ose shfrytëzim, prej vetëm 34 përqind dhe pasqyron një problem më të gjerë të joefikasitetit që rezulton në humbjen e fondeve të konsiderueshme”, tha Murtezani në atë rast.
Gjenerata e tretë e fondeve IPA (IPA III, 2021-2027) është aktualisht në proces, megjithëse është ende përfituese si e IPA-s (2007-2013) ashtu edhe e IPA II (2014-2020), në pesë fusha kryesore: sundimi i ligjit dhe të drejtat themelore; demokracia dhe qeverisja e mirë; mbrojtja e mjedisit dhe lidhshmëria e qëndrueshme; zhvillimi ekonomik dhe kapitali njerëzor; dhe bujqësia dhe zhvillimi rural. Një risi për programin IPA III është se, ndryshe nga dy gjeneratat e mëparshme të ndihmës IPA, tani nuk ka alokime të paracaktuara për vend, d.m.th. shuma të parashikuara, por alokime vetëm të bazuara në pesë prioritetet kryesore tematike të lartpërmendura, duke respektuar parimin e ndarjes së drejtë, në mënyrë që të shmanget një mospërputhje e konsiderueshme në shpërndarjen e fondeve midis vendeve të Ballkanit Perëndimor.
Për programin IPA II, për shembull, shpërndarja totale indikative e fondeve që BE-ja ka parashikuar për Maqedoninë ishte 608.7 milionë euro, me një shkallë përthithjeje prej rreth 71 përqind – 365.7 milionë euro nga 553.2 milionë euro të ndara deri në vitin 2020 janë shpërndarë, me shpërndarje shtesë në periudhën 2021-2024, sipas raportit të progresit të BE-së për vitin 2024 për Maqedoninë.
Në këtë kontekst, duhet theksuar se mbi 60 përqind e fondeve të BE-së janë nën menaxhim indirekt, d.m.th. institucionet shtetërore (Ministria e Financave, Ministria e Bujqësisë dhe ministritë e tjera përkatëse si zbatuese të drejtpërdrejta) janë përgjegjëse për ciklet e plota të menaxhimit financiar. Kjo detyrë është jashtëzakonisht komplekse dhe mbart rrezikun që një pjesë e parave të humbasë ose të kthehet në buxhetin e BE-së nëse sistemi nuk funksionon me efikasitet të plotë.
Në punimin e tij mbi instrumentin IPA III të botuar katër vjet më parë, autori Dragan Tilev pohon se 10-20 përqind e fondeve të BE-së të ndara për Maqedoninë në periudhën 2007-2020 janë humbur tërësisht ose pjesërisht ose janë ende në rrezik të humbasin. “Edhe pse është bërë shumë në periudhën e kaluar për të ndërtuar një sistem kombëtar shumë kompleks dhe të shtrenjtë për zbatimin e fondeve të BE-së, ende ka një numër dobësish: një nivel i lartë luhatjeje të stafit me përvojë në pozicionet kryesore të menaxhimit brenda sistemit të menaxhimit indirekt; përgatitje e dobët e projekteve dhe vonesa në fazën e zbatimit, veçanërisht në projektet e mëdha të infrastrukturës, etj.”, thotë Tilev, përndryshe një ekspert me përvojë në fushën e integrimit në BE.
Ministria e Çështjeve Evropiane (MEP) na tha se ata janë të përqendruar në forcimin e kapacitetit të stafit që punon në fushën e menaxhimit të fondeve evropiane. “Kjo përfshin vizitat tona të shpeshta në terren në komuna, ku ne ofrojmë ndihmën tonë për një përdorim më të madh të fondeve evropiane”, thotë Zëvendësministrja për Çështje Evropiane Viktorija Trajkov.
Ajo shton se fondet evropiane përdoren për të mbështetur disa fusha dhe nuk mund të veçojë asnjë në veçanti, pasi të gjitha janë të rëndësishme. “Këtu do të përmendja edhe bashkëpunimin ndërkufitar, mbështetjen për fermerët, projektet e infrastrukturës, reformat në fusha të caktuara që janë të nevojshme për përparimin tonë drejt BE-së, siç është sundimi i ligjit, lufta kundër korrupsionit, etj.”
Vendi përfiton gjithashtu nga programi shumëpërfitues IPA, i cili në periudhën 2014-2022 ndau ndihmë të BE-së me vlerë 3.24 miliardë euro për të mbështetur projekte me rëndësi rajonale për Ballkanin Perëndimor.
Që nga viti 2009, Korniza e Investimeve të BE-së për Ballkanin Perëndimor (WBIF) ka mbështetur një investim të planifikuar prej tre miliardë eurosh në sektorin publik në Maqedoni. Deri më tani, vendi ka përfituar nga 48 grante, me një total prej 486.5 milionë eurosh, si asistencë teknike dhe operacione investimi. Donatorë të tjerë kanë ofruar 20.2 milionë euro në ndihmë dypalëshe, dhe 900 milionë euro janë ofruar si kredi nga institucione të ndryshme financiare ndërkombëtare.
Përveç kësaj, Instrumenti Evropian për Demokraci dhe të Drejtat e Njeriut (EIDHR) ka ofruar 10 milionë euro për projekte për forcimin e demokracisë dhe të drejtave të njeriut në periudhën 2007-2024.
BE gjithashtu ofron mbështetje përmes instrumentit TAIEX, i cili ndihmon vendet partnere të mësojnë rreth, të zbatojnë dhe të zbatojnë ligjin e BE-së. TAIEX financon asistencë teknike afatshkurtër, këshilla dhe trajnime. Ndihma TAIEX është e hapur për: nëpunësit civilë; autoritetet gjyqësore dhe policore; parlamentet/organet legjislative dhe stafin e tyre; shoqatat profesionale/tregtare, grupet e punëtorëve dhe punëdhënësit; përkthyesit dhe redaktorët e teksteve legjislative.
Zëvendësministri Trajkov thekson gjithashtu se Maqedonia është vendi i parë në rajon që merr fonde paraprake financimi në kuadër të Instrumentit të BE-së për Reformë dhe Rritje për vendin në shumën prej 52.4 milionë eurosh, ose shtatë përqind e vlerës totale të mbështetjes financiare, e cila për vendin tonë arrin në 750 milionë euro.
“Gjithashtu, e lidhur me axhendën e reformave është se ne i dorëzuam Komisionit Evropian, brenda afatit të përcaktuar, kërkesën e parë për lirimin e fondeve shtesë në shumën prej 17.1 milionë eurosh për zbatimin e hapave të reformës. Nga këto fonde, 7.96 milionë euro janë për mbështetje të drejtpërdrejtë buxhetore, dhe 9.11 milionë eurot e mbetura për projekte investimi përmes fondit të përbashkët të Kornizës së Investimeve të Ballkanit Perëndimor.”
Korniza e Investimeve të Ballkanit Perëndimor (WBIF) mbështet zhvillimin socio-ekonomik dhe anëtarësimin në BE të vendeve të Ballkanit Perëndimor duke ofruar financim dhe ndihmë teknike për investime strategjike, veçanërisht në infrastrukturë, efikasitet energjetik dhe zhvillim të sektorit privat.
Sipas të dhënave zyrtare në faqen e internetit të WBIF-it, Maqedonia mori 502.1 milionë euro në grante investimi dhe 34.6 milionë euro në asistencë teknike në periudhën 2008-2025. Këto grante mbështetën investime me vlerë totale prej 3.8 miliardë eurosh në transportin rrugor dhe hekurudhor, burimet e energjisë së rinovueshme, ndërlidhësit e gazit dhe energjisë elektrike, efikasitetin e energjisë, furnizimin me ujë dhe trajtimin e ujërave të zeza, menaxhimin e mbeturinave, shëndetësinë, arsimin dhe kapacitetin gjyqësor.
Ministri i Çështjeve Evropiane Murtezani, me rastin e një viti pune të qeverisë së udhëhequr nga Hristijan Mickoski, tha në fund të qershorit 2025 se lista treguese e projekteve të investimeve në kuadër të Instrumentit të Rritjes dhe Reformës së BE-së dhe axhendës së reformave, si dhe planifikimi i procesit të aplikimit në WBIF, ishin rishikuar. Lista aktualisht përfshin 19 projekte me vlerë totale prej 1.1 miliardë eurosh, brenda të cilave janë planifikuar 400 milionë euro grante WBIF.
“Katër grante për asistencë teknike janë marrë gjithashtu në kuadër të WBIF-it dhe janë aplikuar për dy projekte asistence teknike dhe dy grante investimi në kuadër të WBIF-it për asistencë teknike për Maqedoninë. Në të njëjtën kohë, kemi finalizuar programimin e IPA-s 2025-2027, me 67 milionë euro të drejtuara drejt sektorëve strategjikë, duke përfshirë sundimin e ligjit, arsimin, administratën publike dhe inovacionin”, theksoi Murtezani në prezantimin e tij./GazetaFAKTI