Sipërmarrësit e rinj në Maqedoni, të paktën në shikim të parë, duket se enden midis dy të vërtetave krejtësisht të ndryshme: njëra, e mbushur me optimizëm dhe histori njerëzish që kanë filluar “nga e para”, dhe tjetra – e kujdesshme në heshtje, si kur një person mban një shkrepëse dhe shpreson se nuk do të shuhet para se të ndizet.
Pikërisht aty, diku në mes midis këtyre dy ekstremeve, qëndron pyetja e vërtetë që të rinjtë po i bëjnë gjithnjë e më shumë vetes: a është vërtet e mundur të jetosh nga biznesi yt në Maqedoni, pa pritur që “dikush tjetër” ta rregullojë ekonominë?
Ai moment kur hapet kompania e parë, edhe nëse është biznesi më modest, shkakton një ndjenjë lirie që nuk mund të përshkruhet lehtë.
Por, në të njëjtën kohë, ekziston edhe ai presion i heshtur pas qafës që çdo ditë do të jetë një luftë me burokracinë, kostot, një treg që ndryshon shumë shpejt dhe klientët që shumë shpesh kërkojnë “diçka më të lirë”.
Ekspertët thonë se të rinjtë hyjnë në sipërmarrje me entuziazëm të madh, por ata gjithashtu e kuptojnë shpejt se “entuziazmi nuk është kapital i mjaftueshëm”.
Sipas tyre, ka mundësi reale për rritje në vend, por ato nuk vijnë në mënyrë të barabartë dhe nuk ndahen në mënyrë të drejtë.
“Tregu mund të jetë mizor, por në të njëjtën kohë mjaft bujar nëse i qaseni me durim”, shton një ekspert me shumë vite përvojë, duke lënë përshtypjen se gjithçka sillet rreth të njëjtës të vërtetë – këmbëngulja është monedha më e shtrenjtë.
Megjithatë, një gjë është e sigurt: të rinjtë që fillojnë bizneset e tyre sot nuk kanë më frikë të eksperimentojnë.
Disa prej tyre krijojnë shërbime të vogla dixhitale nga të cilat jetojnë më shumë se mirë, të tjerë bëjnë produkte artizanale që hasin kërkesë çuditërisht të lartë, dhe të tjerë – me pak rrezik dhe shumë nerva, dyqane të hapura, studio, mini-punëtori…
Ndonjëherë ia dalin mbanë, ndonjëherë jo, dhe ka edhe momente kur… në fakt, kur nuk dinë nëse duhet të vazhdojnë apo të ndalen.
Analistët vërejnë se këto “çarje krize” janë pikërisht pikat e kthesës:
“Këtu shihet se kush është vërtet gati të durojë. Nëse i kaloni dy ose tre vitet e para, shanset tuaja rriten në mënyrë dramatike.”
Por jeta e përditshme nuk është gjithmonë romantike. Sipërmarrësit e rinj shpesh flasin për probleme që nuk janë të dukshme nga jashtë: çmime të luhatshme për materialet, mungesë të fuqisë punëtore të kualifikuar, procedura administrative që kërkojnë kohë, detyrime tatimore që nuk duken gjithmonë të shpërndara logjikisht.
Për më tepër, konkurrenca, si vendase ashtu edhe e huaj, po bëhet gjithnjë e më agresive.
“Të detyron të jesh krijues çdo ditë, dhe ndonjëherë thjesht nuk ke forcën për ta bërë këtë”, thotë një konsulent me përvojë që punon me startup-e dhe biznese të vogla.
Por pastaj ai shton diçka që, në një mënyrë të çuditshme, tingëllon qetësuese:
“Pavarësisht gjithçkaje, shanset për sukses nuk janë të vogla. Thjesht duhet të mësosh kur të fillosh dhe kur të ndalesh dhe të mendosh.”
Një gjë, megjithatë, përsëritet në pothuajse të gjitha bisedat me sipërmarrësit – liria është karta më e fortë e fortë.
Liria për të vendosur vetë, për të krijuar diçka tuajën, për të ndjerë peshën, por edhe gëzimin e rrezikut. Shumë thonë se është pikërisht kjo liri që i mban në lojë edhe kur ekuilibri financiar bëhet i zymtë ose kur shfaqet ajo vijë mezi e dukshme që ndan suksesin nga dështimi.
“Por e dini si është…” – do të thotë një pronar i ri i një biznesi të vogël familjar – “kur sheh një klient të kënaqur, vërtet të kënaqur, gjithçka disi ka kuptim”.
Edhe pse publiku shpesh përsërit se Maqedonia është një vend i vështirë për të bërë biznes, numrat dhe historitë nga terreni ofrojnë një pamje më komplekse.
Një pjesë e madhe e të rinjve që guxuan të provonin thonë se nëse ruajnë pritjet realiste, investojnë kohë dhe pranojnë se vitet e para do të jenë të vështira, atëherë – po, është e mundur të jetosh nga biznesi yt.
Jo gjithmonë me bujari, jo pa shqetësime, por me dinjitet dhe me ndjenjën se e ardhmja është të paktën pjesërisht në duart e tyre.
Dhe ndoshta këtu qëndron gjëja më e rëndësishme… që të rinjtë sot janë gjithnjë e më pak të kënaqur me premtimet dhe po ndërtojnë gjithnjë e më shumë rrugët e tyre.
Ndonjëherë dredha-dredha, ndonjëherë zhgënjyese, por mjaftueshëm e fortë për të treguar se sipërmarrja, në Maqedoni, nuk është më vetëm një dëshirë – por një mundësi e vërtetë, megjithëse e vështirë.
Dhe po, ndonjëherë mbetet përshtypja se shteti mund të bënte shumë më tepër… por kjo është një histori tjetër që gjithmonë, gjithmonë mbetet e papërfunduar./ GazetaFAKTI