Ka më shumë diploma sesa vende pune. Dhe punëtorë – gjithnjë e më pak. Çdo vit, breza të rinj rreshtohen në tabelën përpara fakulteteve. Fytyra të qeshura, kapele të hedhura në ajër. Foto për kujtim, për krenari. Dhe pikërisht aty, kur kamerat fiken, fillon historia e vërtetë. Ajo që nuk fotografohet.
Të rinj me diplomë në dorë, por pa ide se ku të shkojnë më tej. Nuk është se nuk kanë studiuar. Nuk është se nuk kanë investuar vite. Problemi është se sistemi, në heshtje dhe me këmbëngulje, po prodhon staf për një treg që ka pushuar së ekzistuari prej kohësh. Ose nuk ka ekzistuar kurrë në atë masë.
Mjafton një vështrim në njoftimet për punë. Kërkohen programues, zejtarë, teknikë, staf mjekësor. Kërkohen njerëz që dinë të punojnë, të riparojnë, të krijojnë. Dhe nga ana tjetër, fakultetet vazhdojnë të mbushin amfiteatrot me studentë për drejtime ku konkurrenca është e madhe dhe kërkesa është e kufizuar.
Rezultati? Mijëra të diplomuar që aplikojnë për disa vende pune. Dhe akoma më shumë – ata që nuk aplikojnë fare, sepse e dinë paraprakisht se nuk kanë ku të shkojnë.
“Problemi nuk është se ka shumë të diplomuar, problemi është se nuk ka strategji”, thonë analistët. “Sistemi arsimor nuk komunikon me tregun e punës.”
Tingëllon abstrakte. Por në fakt, është shumë konkrete. Fakultetet punojnë në programe që ndryshojnë ngadalë. Tregu ndryshon shpejt. Ndërsa një brez ka përfunduar katër vjet studime, nevojat janë tashmë të ndryshme. Teknologjia po përparon, industria po kërkon aftësi të reja dhe diploma mbetet e njëjtë.
Dhe kështu krijohet një boshllëk. Një boshllëk i madh. Të rinjtë e ndiejnë këtë më drejtpërdrejt. Disa shkojnë jashtë vendit. Disa rikualifikohen. Disa pranojnë punë që nuk ka të bëjë fare me profesionin e tyre. Dhe ka nga ata që thjesht heqin dorë. Nga sistemi, nga ideja se një diplomë vlen diçka.
Nuk është e pazakontë të takosh një të diplomuar në drejtësi që punon si shitës. Apo një ekonomist pas një banaku. Jo sepse duan, por sepse duhet. Dhe ngadalë bëhet normale. Një shprehi.
Nga ana tjetër, kompanitë ankohen se nuk mund të gjejnë staf. Një paradoks që nuk është paradoks nëse shikon më thellë. Ata kërkojnë aftësi specifike, njohuri praktike, përvojë. Dhe marrin kandidatë me bazë teorike, shpesh pa kontakt me sektorin real.
“Praktika është hallka e dobët”, thonë ekspertët. “Studentët diplomohen nga kolegji pa parë se si duket një ditë pune në profesionin e tyre.”
Dhe këtu rrethi mbyllet.
Kolegjet “shtypin” diploma, tregu kërkon aftësi, të rinjtë humbasin diku në mes.
Problemi nuk është vetëm te numrat. Ka diçka tjetër. Perceptimi.
Për vite me radhë, është shtyrë historia se kolegji është e vetmja rrugë drejt suksesit. Se pa diplomë nuk ka të ardhme. Prindërit, mësuesit, shoqëria – të gjithë me një zë. Dhe shumë e kanë ndjekur atë rrugë, pa pyetur veten nëse është vërtet e tyre.
Zanat kanë mbetur në hije. Shkollat profesionale janë zgjedhja e dytë. Dhe pikërisht aty ekziston deficiti më i madh sot.
Ndërsa të rinjtë luftojnë për punë në zyrë, tregu ofron të ardhura të qëndrueshme për ata që dinë të punojnë me duart e tyre. Elektricistë, hidraulikë, mekanikë. Profesione që nuk kërkojnë diplomë universitare, por sjellin të ardhura të besueshme.
Megjithatë, ndryshimi nuk vjen lehtë. Sistemet rrallë pranojnë se kanë gabuar.
Reformat njoftohen. Programe të reja, më shumë praktikë, lidhje me kompanitë. Por në terren, gjërat po ecin ngadalë. Ndonjëherë shumë ngadalë për një brez që nuk ka kohë të presë.
Dhe ja ku kthehemi në fillim.
Tek buzëqeshjet para universiteteve. Tek shpresa që zgjat për një kohë të shkurtër. Tek realiteti që vjen menjëherë pas saj.
Një diplomë nuk është më një garanci. Vetëm një copë letër. Është e vlefshme vetëm nëse ka diçka më shumë pas saj.
Dhe pyetja që mbetet pezull në ajër është e thjeshtë. Sa breza të tjerë do të kalojnë nëpër të njëjtin cikël?