Alex Clark – The Guardian
Akademikja shqiptare dhe romancierja turke diskutojnë rritjen e populizmit, censurës, si dhe konfliktet e sotme, ku të gjitha vijnë nga trauma e pazgjidhur e së kaluarës
Libri “Free” i Lea Ypit, vlerësuar me disa çmime, përshkruan përvojën e rritjes në Shqipëri, si para, ashtu edhe pas rënies së komunizmit.
Libri i saj i ri, “Indignity”, rindërton jetën e gjyshes së saj, e cila mbërriti në Tiranë nga Selaniku si e re dhe u përfshi ngushtë me jetën politike të vendit. Aktualisht Ypi mban katedrën “Ralph Miliband” për politikë dhe filozofi në London School of Economics.
Shkrimtarja turke Elif Shafak është autore e më shumë se 20 librave, mes tyre fiction dhe nonfiction, duke përfshirë romanin e nominuar për çmimin “Booker”, 10 Minutes 38 Seconds in This Strange World dhe, së fundmi, There Are Rivers in the Sky.
Kur të dyja biseduan përmes një video-thirrjeje, Ypi duke udhëtuar në Indi dhe Shafak nga shtëpia e saj në Londër, biseda e tyre u shtri mbi temat e censurës dhe ngritjes së populizmit, sfidat e të qenit shkrimtarë me identitete të shumta dhe rëndësinë e përfaqësimit të ngjarjeve të ndërlikuara historike në punën e tyre.
Elif Shafak: Është epoka e ankthit. Ka kaq shumë pasiguri, në lindje e perëndim, tek të rinjtë e të moshuarit, kaq shumë njerëz janë të ankthshëm sot dhe kjo ndjehet qartë.
Në shumë mënyra, është epoka e artë për demagogjinë, për demagogët populistë që hyjnë në skenë dhe thonë: “Lëreni këtë punë tek unë, unë do ta bëj të thjeshtë për ju.”
Lea Ypi: Ajo që më godet është kontrasti mes jetës kaq të pasur që gjendet në letërsi dhe akademi, dhe banalitetit të politikës. Në letërsi ka eksperimentim me zhanre, me kultura e me gjuhë, dhe aty merr një ndjesi kompleksiteti.
Në politikë ndodh pothuaj e kundërta, gjithçka ka të bëjë me thjeshtësinë. Duhet të jetë e shkurtër, e thjeshtë, në kufijtë e banalitetit. Dhe gjithnjë e më shpesh, është edhe përjashtuese. Diskursi politik bashkëkohor ka prirjen të thotë: le të largojmë emigrantët, një ide që vetëm shoqëritë homogjene mund të jenë të drejta.
Elif Shafak: Është e rëndësishme të flasim edhe për censurën. Jo vetëm presionet që vijnë nga lart, por edhe ato të brendshme: autocensurën. Si e kapërcejmë atë?
Unë vij nga një vend ku fjalët janë të rënda. Çdo gjë që shkruan, nga seksualiteti te gjinia, nga kujtesa te historia, mund të ofendojë autoritetet. E kam provuar këtë kur një nga romanet e mia, The Bastard of Istanbul, u çua në gjyq: ai tregonte historinë e një familjeje armene-amerikane dhe një familjeje turke përmes syve të grave, por trajtonte kujtesën, amnezinë dhe ende edhe sot, tabunë më të madhe në Turqi – gjenocidin armen.
Kur romani u botua, prokurori kërkoi tre vjet burg. Fjalët e personazheve imagjinarë u sollën si prova në gjykatë. Gjatë asaj kohe, pati njerëz që digjnin flamuj të BE-së, që pështynin mbi fotografinë time, që e digjnin atë, duke më quajtur tradhtare. Vite më vonë, dy nga librat e mi u hetuan për krimin e pornografisë: “10 Minutes 38 Seconds in This Strange World” sepse ka një punëtore seksi personazh, kurse “The Gaze” sepse trajton tema si abuzimi me fëmijët, në një vend ku kemi nuse të mitura, që sipas meje do të thotë abuzim.
Përmend këto, sepse këto janë realitetet e shoqërive prej nga vijmë. Ne duhet të krijojmë hapësira ku i harrojmë këto. Sepse nëse fillojmë të mendojmë: mos do të ofendohen njerëzit? Mos do të zemërohen autoritetet? Atëherë nuk mund të shkruash as një rresht.
Lea Ypi: Për mua, e rëndësishme në rritjen në Shqipëri dhe kalimin nga totalitarizmi te periudha post-komuniste, është se jeta në një shoqëri totalitare të bën shumë të ndjeshëm ndaj propagandës së çdo lloji, në çdo kohë. Nuk pati ndonjë thyerje të qartë ku fillimisht jetoja në një botë të pafre dhe pastaj hyra në një botë të lirë, gjithmonë ishte çështje vigjilence për të parë ku fshihet censura, manipulimi ideologjik dhe propaganda, edhe kur vijnë nga vende që duken krejtësisht të pafajshme.
Gjithmonë mendon çfarë i mungon kritikisht një shoqërie ku jeton: ku është boshllëku i demokracisë? Kemi gjithë këtë lavdërim të lirisë, dhe megjithatë jetojmë me politikanë e vendimmarrës që në mënyrë të dukshme kufizojnë lirinë e të tjerëve.
Në Shqipëri kemi një shprehje: “Stambolli po digjet dhe plaka krihet.” Ndonjëherë frikësohesh se çfarë bën është krejtësisht e parëndësishme, por i thua vetes: puna ime është të jem kritike, të vë presion, të kujtoj, të përpiqem t’i bëj njerëzit të mendojnë sesi e shkuara formëson të ardhmen, sesi idetë përsëriten, dhe sesi konfliktet politike të së tashmes burojnë nga trauma të pazgjidhura të së kaluarës.
Elif Shafak: Kemi kaq shumë të përbashkëta, temat që trajtojmë, gjeografitë prej nga vijmë, por edhe heshtjet ku gërmojmë. Për të dyja, kujtesa është e rëndësishme, jo për t’u bllokuar në të kaluarën, por sepse pa kujtuar nuk mund të shërojmë.
Lea Ypi: Çdo zë që dëgjon është gjithmonë rezultat i një marrëdhënieje pushteti. Ky ishte për mua përvoja e shkrimit të Indignity, që kishte të bënte me gjyshen time, dhe kërkimin në arkiva.
Ishte jashtëzakonisht e vështirë të hulumtoje për një grua që jetonte në vitet 1920-30. Ajo jetonte në Selanik, që në fëmijërinë e saj ishte ende thellësisht kulturë osmane. Pastaj u bë pjesë e shtetit grek, dhe ata formësuan krejt diskursin mbi çfarë duhej treguar dhe si duhej treguar.
Nëse mbështetesh tek burimet zyrtare, ato gjithmonë kanë një agjendë. Përmes mënyrës sesi ndërtojnë arkivat, sesi shkruajnë historinë, madje edhe sesi formojnë traditat letrare, gjithmonë përfaqësojnë agjendën e njerëzve në pushtet.
Si e sfidon këtë? Vetëm kur letërsia bëhet rezistencë mund ta sfidojë atë, por duhet ta dojë këtë gjë haptazi.
Elif Shafak: Të jesh shkrimtar është si të jesh një arkeolog gjuhësor: duhet të gërmosh në shtresa historish, por edhe në shtresa harresash. Me perandorinë osmane, flasim për një perandori multietnike, shumëgjuhësore dhe multireligjioze që zgjati mbi 600 vjet. Jashtëzakonisht komplekse, dhe historia ndryshon sipas atij që e rrëfen, por duhet të jemi të vetëdijshëm edhe për ata që nuk u lejohet ta tregojnë historinë.
Kështu, për shembull, mënyra si mësohet historia osmane në shkolla turke, ku shkova edhe unë: aty ka boshllëqe të mëdha, që shpesh mbushen me ultranacionalizëm, herë-herë ultrafetari, dhe nostalgji perandorake që flet për madhështinë e dikurshme: kudo që shkuam, sollëm drejtësi dhe qytetërim.
Por në çastin kur pyet: po për gratë? Si ishte perandoria për një prostitutë, për një konkubinë në harem, për një fshatare pa pushtet? Heshtje e madhe. Ose kur pyet për minoritetet: një mullixhi hebre, një fshatar kurd, një bujk arab, një marinar grek. Si ishte perandoria për ta? Apo për një argjendar armen? Përsëri heshtje.
Nuk më pëlqen kur shkrimtarët bëhen predikues, apo japin mësime, dhe kjo është diçka për të cilën duhet të jemi të kujdesshëm.
Lea Ypi: Letërsia ka këtë funksion demokratik vetëm sepse nuk predikon. Nëse do të predikonte, do ta humbiste. Nëse i thua lexuesit: “Kështu duhet ta shohësh botën, kjo është e drejtë, kjo është e gabuar”, atëherë bëhesh autoritar.
Dhe atëherë, letërsia humbet fuqinë që ka për të jetuar me lexuesin. Nuk mendoj se libri përfundon kur shkrimtari e shkruan: ai vazhdon të shkruhet në mënyrën si pritet, si diskutohet, si temat e tij ushqejnë debatet shoqërore e kulturore.
Kur “Free” doli, njerëzit më dërgonin foto të Erdoğan me librin gjatë një samiti për paqen Armeni–Azerbajxhan. Ishte e pakëndshme, sepse e di çfarë doje të shkruaje, e di që ishte për lirinë, dhe pastaj e sheh në duart e figurave autoritare.
Në çdo shoqëri politikanët përvetësojnë artin, por unë i them vetes: kjo është gjithashtu pjesë e historisë së librit. Është një vend i paqartë, dhe edhe unë kam një marrëdhënie të paqartë me të; nuk më pëlqen të më identifikojnë si shkrimtarja që shkruan për Shqipërinë, për komunizmin, për jetën nën totalitarizëm dhe kapitalizëm. Ajo që e bën të veçantë për mua është fakti që nga një vend i vogël mund të rindërtosh botën.
Shqipëria ishte nën perandorinë osmane, por qyteti im Durrës ishte qytet romak, me një amfiteatër nga më të mëdhenjtë në Ballkan. Para kësaj ishte qytet helen. Më pas u bë qendër bizantine. U pushtua nga Venediku. Pra, në 100 metra katrorë në qendër të qytetit, ke mijëvjeçarë historie europiane.
Gjithmonë qesh kur dëgjoj diskutimet për t’u anëtarësuar në BE, sepse mendoj: kur nuk kemi qenë pjesë e Europës? Kur na ka lënë Europa vetëm?
Elif Shafak: Është e rëndë të jesh shkrimtare turke, dhe për një shkrimtare femër, edhe më e rëndë, sepse duhet të përballesh me shtresa shtesë të mizogjinisë e patriarkatit.
Nuk dua të jap një tablo krejt të errët, por dua të jem e sinqertë: je e goditur në njërën faqe, dhe njëkohësisht e puthur në tjetrën, sepse lexuesit lexojnë. Historitë kanë rëndësi, sidomos në vende ku demokracia po zbehet: sa më shumë shkon një vend mbrapa, aq më shumë letërsia dhe arti bëhen të domosdoshme. Pra, kjo është një ekzistencë e ndarë.
Lea Ypi: Nuk e di nëse është shenjë depresive e kohës sonë fakti që kemi kaq shumë debate interesante në botën e kulturës, por që nuk pasqyrohen aspak në botën politike, ku ndodh e kundërta: thjeshtëzim, përjashtim. Si është e mundur që ende nuk gjejmë mënyrën për t’i ndërlidhur të dyja?
Elif Shafak: Nuk mund të harroj faktin që jam emigrante në Mbretërinë e Bashkuar. Por gjithashtu, jam dikush që beson sinqerisht tek përkatësitë e shumta. Sigurisht, të qenit turke është një pjesë e madhe e identitetit tim dhe të punës sime, por Britania më dha shumë. Gjuha angleze më dha shumë, dhe kam më shumë se 20 vjet që shkruaj në këtë gjuhë. Si mund ta mohoj se më dha ndjesinë e një shtëpie?
Por dua të mendoj për veten si qytetare e njerëzimit, qytetare e botës, gjë që në këtë kohë populizmi e demagogjie është nënvlerësuar shumë. Na është thënë se nëse je qytetar i botës, je qytetar i askundit, dhe kjo është diçka që dua ta sfidoj. Besoj se kjo është e gabuar.
Jetojmë në një epokë të ndërlikuar. Kemi përpara sfida masive globale, dhe çdo gjë, nga kriza klimatike te mundësia e një pandemie tjetër, e deri tek pabarazitë që thellohen, tregon sa të ndërlidhur jemi.