Ligji i propozuar për arsimin e lartë e ka thelluar dilemën nëse universitetet do të vazhdojnë të marrin autonomi më të madhe, apo nëse ajo gradualisht do të fillojë të zbehet. Debati ka filluar tashmë dhe mendime janë të ndara
Dispozitat e reja që do të sjellin ndryshime në rregullat e studimit dhe mënyrat e funksionimit të universiteteve në Maqedoninë e Veriut janë të përcaktuara në më shumë se njëqind faqe. Të gjitha janë pjesë e Ligjit të ri për Arsimin e Lartë, dhe përveç tij, ministria përkatëse ka publikuar edhe Projektligjin për Cilësinë në Arsimin e Lartë dhe Shkencën. Së shpejti, atje do të gjendet edhe versioni i ri i Ligjit për Veprimtarinë Kërkimore Shkencore.
Ku ka lëshime dhe ku ka kufizime?
Universitetet dhe shkollat e larta profesionale do të marrin miratimin për statusin e tyre nga Parlamenti, por pas një opinioni paraprak pozitiv nga Qeveria, përcakton ligji.
Ato do të financohen në një mënyrë të re dhe përmbushja e disa kritereve më të larta duhet të nënkuptojë më shumë para për to.
Profesorët që ndodhen tash më në procesin e zgjedhjes për një titull do të përfitojnë lehtësime në procedurë – përcakton Ligji i ri. Sipas ndryshimeve, një profesor do të jetë gjithashtu në gjendje të qëndrojë në të njëjtin titull për jetë nëse plotëson kërkesat për atë titull në çdo zgjedhje pasuese. Rektorët, nga ana tjetër, do të zgjidhen sipas një modeli të ri dhe mandati i tyre do të jetë katër vjet, ose një vit plus kohëzgjatja aktuale e mandatit.
Në përgatitjen e këtij versioni morën pjesë 60 persona, thotë Ministria e Arsimit, por nuk zbulojnë se kush janë ata.
Ministria e Arsimit dhe Shkencës, në një përgjigje me shkrim për Radion Evropa e Lirë, tha se shumica e tyre janë profesorë në vend, të nominuar nga Konferenca Ndëruniversitare dhe në kuadër të Organit Koordinues Kombëtar për Reformat e Arsimit të Lartë të formuar nga Qeveria.
Përveç tyre, në përgatitje morën pjesë edhe studentë, si dhe përfaqësues të disa institucioneve, por Ministria e Arsimit nuk iu përgjigj pyetjes se për cilat institucione bëhej fjalë.
Çfarë propozojnë vetë studentët?
Versioni i draftit përfshin disa nga propozimet dhe vërejtjet e Asamblesë Studentore të universitetit më të madh në vend, UKM.
Aleksandar Nikolovski, tani ish-kryetar i kësaj Asambleje, thotë se gjithçka që ata propozuan bazohet në Manifestin e Studentëve që është shkruar më parë. Megjithatë, ai vetë kritikon pjesë të ligjit.
Ndër ato që janë pranuar janë rritja e pagave që do të marrin demonstruesit në fakultete.
“Po futen kritere më të rrepta për përzgjedhjen e profesorëve të rinj. Ajo që nuk është e mirë në këtë pjesë është se ligji nuk zbatohet në mënyrë retroaktive për ata të vjetër, por vetëm për profesorët e rinj”, shpjegon Nikolovski për Radion Evropa e Lirë.
Në fushën e ndërkombëtarizimit, me kërkesë të të rinjve, ligji lehtëson regjistrimin e studentëve të huaj. Megjithatë, Nikolovski ka vërejtje për autonominë sepse nga perspektiva e personelit nuk do të jetë e plotë.
“Universitetet nuk do të kenë ende të drejtën e plotë për të punësuar njerëz. Kjo kalon përmes Ministrisë së Arsimit, Ministrisë së Financave dhe ka një pritje të gjatë, por e gjithë procedura zakonisht përfundon me një refuzim nga Ministria e Financave. Dhe sigurisht, ka një mungesë të madhe të stafit në pozicione të caktuara, por në pozicione të caktuara ka shumë grumbullim të punonjësve dhe kjo nuk është e rregulluar mirë”, shton ish-lideri studentor në Universitetin “Shën Kirili dhe Metodi” në Shkup.
Asambleja Studentore kërkoi, por Ministria nuk e pranoi, që edhe Trupa Kombëtare Studentore të bëhet pjesë e ligjit. Studentët së shpejti do t’i publikojnë reagimet e tyre ndaj kësaj në ENER.
Edhe pse zgjidhja e re ligjore përmban disa nga propozimet për organizimin studentor, Nikolovski thotë se ata po kërkojnë një ligj të veçantë për këtë.
Ata gjithashtu propozuan arsim të lartë falas për të gjithë studentët e ciklit të parë, por tani për tani Projektligji do ta mundësojë këtë vetëm për të rinjtë me prindër të vetëm dhe nga familje me një prind të vetëm.
Organizata “Të Rinjtë nga Diversiteti Familjar” ka luftuar për këtë të drejtë prej vitesh, siç shkroi Radio Evropa e Lirë.
Dispozita të reja për studimet me kohë të pjesshme
Me kërkesë të Asamblesë Studentore të Universitetit, ligji i ri do ta bëjë të pamundur për programe të caktuara studimi në universitetet private. Midis tyre janë programet për mësuesit në arsimin fillor dhe të mesëm.
Dhe studentët që zgjedhin këto programe në universitetet shtetërore nuk do të jenë në gjendje të studiojnë me kohë të pjesshme.
Por pikërisht kjo është ajo që është e gabuar, sipas profesoreshës Ivana Trajanoska nga Universiteti privat i Kolegjit Amerikan në Shkup. Ajo i thotë Radios Evropa e Lirë se ligji i ri as nuk ofron një shpjegim për parametrat ose hulumtimin mbi të cilin bazohet një ndalim i tillë.
Sipas profesoreshës Trajanoska, kjo do të përjashtojë drejtpërdrejt njerëzit që tashmë punojnë dhe do të diskriminojë indirekt gratë që, sipas statistikave zyrtare në vend, marrin pjesë në sektorin e arsimit në një përqindje më të lartë se burrat.
Në të njëjtën kohë, dispozita do të pamundësojë të mësuarit gjatë gjithë jetës për të gjithë ata që duan të regjistrohen në këto programe, gjë që është në kundërshtim me Konventën e Bolonjës. Profesoresha Trajanoska beson se kjo nuk është dispozita e vetme me të cilën Projektligji bie ndesh me këtë Konventë.
Drejt zbehjes së autonominë
Kjo marrëveshje, e cila u nënshkrua nga ministrat evropianë të arsimit, njeh kualifikimet e fituara tashmë, por ky nuk është rasti në Ligjin e ri maqedonas për Arsimin e Lartë.
Kështu, kandidatët që kanë fituar kualifikime në fusha të ndryshme do të jenë “në disavantazh në përzgjedhjen për të gjitha pozicionet mësimdhënëse dhe shkencore”.
Profesoresha Trajanoska vëren gjithashtu se Ligji është në kundërshtim me Strategjinë Kombëtare të Zhvillimit 2024-2044. Siç shton ajo, krijimi i stafit të ri mësimor dhe shkencor do të bëhet jashtëzakonisht i vështirë dhe praktikisht i pamundur.
“Për shembull, që një mësimdhënës universitar i zgjedhur në titullin mësimor dhe profesional të lektorit të zgjidhet në titullin mësimor dhe shkencor të profesorit asistent, pavarësisht faktit se në praktikë lektorët punojnë në universitete për më shumë se dhjetë vjet, nëse fitojnë një doktoraturë, dhe madje plotësojnë kërkesat për zgjedhje si profesor asistent, ata duhet të kenë edhe “të paktën tre vjet përvojë në titullin e asistentit”, domethënë, duhet të presin edhe tre vjet, pa asnjë shpjegim pse”, tha për Radion Evropa e Lirë Trajanoska, dekane e Fakultetit të Gjuhëve të Huaja në Kolegjin Amerikan.
Sipas saj, miratimi i këtij Ligji do të sillte pasoja të gjera, përkatësisht “kurrikula të modës së vjetër, jo tërheqëse dhe të specializuara ngushtë që nuk korrespondojnë me realitetin dhe nevojat e tregut të punës në vend dhe në botë”.
Vetë fakti që ky version i draftit është kaq i gjerë, thotë ajo, është një akt shkeljeje i autonomisë së universiteteve.
“Pa autonomi, universitetet bëhen një zgjatim i pushtetit politik dhe i axhendave politike, në vend që të jenë vende ku ushqehet mendimi i pavarur dhe shkencor”, përfundon profesoresha Trajanoska.
Riorganizimi i programeve studimore është i nevojshëm
Ndër risitë në arsimin e lartë, Ministrja e Arsimit dhe Shkencës, Vesna Janevska, njoftoi heqjen e disa programeve studimore. Radio Evropa e Lirë pyeti se cilat fakultete do të kishin një heqje të tillë, për të cilën Ministria e Arsimit tregoi se ky riorganizim do të ishte në programet ku ka një numër shumë të vogël studentësh.
Përjashtim bëjnë programet studimore që janë me interes kombëtar, siç janë ato për gjuhën dhe letërsinë maqedonase, historinë kombëtare e të ngjashme. Që të funksionojnë, programet studimore do të duhet të plotësojnë kritere të caktuara – u përgjigj Ministria e Arsimit.
Ata gjithashtu na informuan se si risi, “planifikohen programe modulare përmes të cilave studentët studiojnë lëndë identike në vitet fillestare, dhe në vitet e larta të studimeve ose studimet pasuniversitare përqendrohen në një fushë më specifike”.
Ministria e Arsimit shpjegon se programet studimore do të rregullohen shtesë me akte nënligjore./ REL