Ministri i Transformimit Dixhital, Stefan Andonovski, njoftoi sot se Maqedonia po bëhet me qendrën e parë kombëtare për inteligjencën artificiale “Vezilka: Fabrika dhe Antena Kombëtare e IA-së”, e cila po zbatohet me mbështetjen e Ministrisë dhe me ndihmë financiare nga Bashkimi Evropian përmes programit Horizon Europe dhe iniciativës EuroHPS.
“Ky është një projekt kapital me rëndësi historike dhe kombëtare. Një faqe e re në zhvillimin dixhital të Maqedonisë në të cilën Qeveria, universitetet dhe industria po ndërtojnë së bashku një Sistem Kombëtar të Inteligjencës Artificiale. Projekti drejtohet nga Fakulteti i Shkencave të Informacionit dhe Inxhinierisë Kompjuterike (FINKI) në UKIM në Shkup, me mbështetje të fortë institucionale nga Ministria e Transformimit Dixhital dhe Qeveria”, tha Andonovski.
Projekti “Vezilka” (“Qëndisja”) është përzgjedhur për financim përmes programit Horizon Europe dhe iniciativës EuroHPS, dhe vlera totale është pak më pak se gjashtë milionë euro. Ai financohet nga BE-ja, me bashkëfinancim nga Ministria, Qeveria dhe FINKI.
“Me këtë projekt, Maqedonia po pozicionohet si një pjesë aktive e rrjetit evropian të qendrave të inteligjencës artificiale, gjë që përfaqëson një hap të madh përpara për komunitetin tonë shkencor dhe teknologjik. Siç deklaroi dje Presidentja e Komisionit Evropian, Ursula von der Leyen, BE-ja ka njohur se kapaciteti i fuqisë së superkompjuterëve dhe infrastrukturës së inteligjencës artificiale është një parakusht themelor për autonominë teknologjike dhe konkurrueshmërinë. Në këtë drejtim, ajo ka njoftuar se këto fabrika të inteligjencës artificiale do të hapen edhe për Ballkanin Perëndimor, duke përfshirë antena si në Maqedoni ashtu edhe në Serbi”, tha Andonovski.
Siç shpjegoi ai, “Vezilka” është planifikuar të funksionojë si një qendër shoqëruese e Fabrikës Evropiane të Inteligjencës Artificiale (PHAROS), me seli në Greqi. Ky partneritet, sipas Andonovskit, do të mundësojë qasje të drejtpërdrejtë në superkompjuterët evropianë dhe hapësirat e të dhënave të përparuara që do të jenë në dispozicion të institucioneve publike, startup-eve, kompanive dhe studiuesve.
“Në këtë mënyrë, ne do t’i bashkohemi edhe strukturës evropiane të inteligjencës artificiale, që do të thotë mundësi të reja për zhvillim, kërkim, bashkëpunim ndërkombëtar dhe inovacion dixhital. Por projekti ka edhe një qëllim më të gjerë, që është ndërtimi i një ekosistemi kombëtar për aplikim të përgjegjshëm dhe të besueshëm të inteligjencës artificiale”, tha Andonovski, duke renditur pesë fusha prioritare.
Së pari, dhe për Qeverinë si më e rëndësishmja – gjuha dhe kultura, dhe qëllimi i këtij projekti janë modelet gjuhësore sistemike dhe mbrojtja dixhitale e trashëgimisë kulturore. Zbatimi i inteligjencës artificiale në kujdesin shëndetësor, energji, administratë publike dhe bujqësi.
Përveç strukturës “Vezilka”, do të krijohet edhe një qendër trajnimi për inteligjencën artificiale. Është planifikuar të zhvillohen trajnime, programe edukative dhe projekte praktike, me qëllim zhvillimin e aftësive, njohurive për ekonominë e re dixhitale. Andonovski tha se këto janë investime në gjeneratën e ardhshme të studentëve, studiuesve që do ta udhëheqin Maqedoninë në dekadën e ardhshme dixhitale.
“Po krijojmë një sistem, jo projekte ad hoc. ‘Vezilka’ simbolizon vizionin tonë – Maqedoninë si një shtet sovran dixhital me një bazë të fortë shkencore dhe inovative. Ky është një hap me të cilin vendi ynë bëhet një partner aktiv në hapësirën teknologjike evropiane, dhe jo vetëm një vëzhgues”, shtoi Andonovski.
Ministri ftoi të gjithë studiuesit, të gjitha institucionet dhe institutet e arsimit të lartë të bashkohen me këtë Projekt Kombëtar.
Andonovski, duke iu përgjigjur pyetjes së një gazetari, tha se gjëja e parë dhe më e rëndësishme për ne është ndërtimi i një modeli të gjuhës maqedonase të inteligjencës artificiale, megjithëse tashmë ka shembuj të zhvillimit të modeleve gjuhësore, por se kjo qasje nuk është sistemike, por më shumë shkencore.
“Tani po ndjekim një qasje sistemike për të mbushur dhe ushqyer ato modele gjuhësore me një sasi të mjaftueshme literature, të dhënash, historiografie, dhe kjo është pjesa e parë që do të zhvillohet, përveç infrastrukturës që na nevojitet për këtë”, tha Ministri.
Dimitar Trajanov, i cili drejton projektin FINKI, tha se qëllimi është të mblidhen mjaftueshëm tekste maqedonase, të dixhitalizohen tekstet dhe përmbajtjet që nuk janë të tilla, si dhe të krijohet më tej një bazë të dhënash e mirë dhe një grup të dhënash cilësor, të cilat do të shërbejnë për të ndërtuar një model të mirë gjuhësor. Përveç kësaj, kemi edhe një projekt tjetër të financuar nga Ministria e Arsimit. Siç shpjegoi Trajanov, ai model gjuhësor do të jetë në serverat tanë, i cili do të ruajë nivelin e privatësisë, sovranitetit etj., dhe zbatimi në të gjitha fushat e tjera është jashtëzakonisht interesant. Fushat janë përzgjedhur bazuar në strategjinë Smart Macedonia.