Fitohet përshtypja se kontrolli teknik është një sektor i lënë në ndërgjegjen e njerëzve dhe bëhet “interesant” vetëm gjatë tragjedive të mëdha, siç ishte ajo në Laskarcë, kur një autobus që udhëtonte nga Shkupi në Gostivar u përmbys. Në rastin “Laskarca”, procedurat gjyqësore treguan se vetëm pak muaj para aksidentit, automjeti, pa u inspektuar siç duhet, iu nënshtrua një inspektimi teknik dhe mori një pullë regjistrimi. Gjashtëmbëdhjetë persona vdiqën në aksident.
Shkup, 06 shtator – Nëse një holandez dyshon se një automjet i pasigurt është futur në trafik, e tëra çfarë duhet të bëjë është të shkruaj numrin e tij të regjistrimit në internet dhe do të shohë nëse është i regjistruar, kur e ka kaluar inspektimin teknik dhe çfarë problemesh ka pasur më parë. Kjo është praktikë në disa vende evropiane.
Në disa vende, të dhënat janë falas dhe të hapura për të huajt, në të tjera janë në dispozicion të banorëve vendas dhe mund të jenë subjekt i një tarife. Megjithatë, në Maqedoninë e Veriut, as vetë institucionet shtetërore, të cilat janë përgjegjëse për monitorimin e sigurisë së automjeteve dhe lëshimin e tyre në trafik, nuk kanë informacion të tillë, shkruan BIRN.
Procesi është bllokuar për të paktën 17 vjet me krijimin e një regjistri automjetesh, të cilin Ministria e Brendshme nuk e ka bërë ende.
Bashkimi Evropian, përmes disa direktivave dhe iniciativave, siç është EUCARIS (Sistemi Evropian i Informacionit për Makinat dhe Lejet e Drejtimit), inkurajon rrjetëzimin e regjistrave të automjeteve midis shteteve anëtare duke shkëmbyer të dhëna mbi regjistrimin e automjeteve dhe lejet e drejtimit. Megjithatë, ato nuk janë publike, por për shkëmbim midis institucioneve.
Policia, për shembull, nuk e di se sa automjete janë kthyer në stacionet e kontrollit teknik sepse frenat e tyre nuk funksiononin ose sepse nuk e kaluan filtrin e gazrave të shkarkimit. Ata nuk kanë as statistika më të përgjithshme.
“Ministria e Brendshme nuk mban të dhëna për numrin e automjeteve të kthyera nga stacionet e kontrollit teknik në bazë të një defekti teknik. Mund të merrni të dhëna të tilla nga stacionet e kontrollit teknik”, ishte përgjigjja e tyre për BIRN kur kërkuam një përmbledhje se sa automjete u kthyen nga stacionet e kontrollit teknik vitin e kaluar.
Këto të dhëna hedhin një hije mbi mënyrën se si është ngritur i gjithë sistemi për kontrollin e automjeteve, kështu që ne nisëm të hetojmë se çfarë po bëjnë institucionet, çfarë statistikash kanë dhe sa po kontrollohen në të vërtetë stacionet e kontrollit teknik.
Korrespondenca me Ministrinë e Brendshme zgjati me muaj. Informacioni që morëm ishte i pakët, gjë që jep përshtypjen se ky është një sektor i lënë në ndërgjegjen e njerëzve në inspektimet teknike dhe bëhet “interesant” vetëm gjatë tragjedive të mëdha, siç ishte ajo në Laskarcë, kur një autobus që udhëtonte nga Shkupi në Gostivar u përmbys.
Në rastin “Laskarca”, procedurat gjyqësore treguan se vetëm pak muaj para aksidentit, automjeti, pa u inspektuar siç duhet, iu nënshtrua një inspektimi teknik dhe mori një pullë regjistrimi. Gjashtëmbëdhjetë persona vdiqën në aksident.
“Do t’ju lëmë të shkoni, por rregullojeni”
“Do ta kalojmë automjetin, por rregullojeni njërën nga frenat, nuk funksionon”, ishte këshilla që një banor i Shkupit mori në stacionin e inspektimit teknik kur solli makinën e tij të vjetër për regjistrim.
Edhe pse automjeti ishte me defekt, gjë që u konfirmua më vonë nga stacioni i servisit ku banori i Shkupit e çoi për riparim, makina mori një certifikatë se ishte teknikisht në gjendje të mirë.
Pronari i saj mbeti me pyetje – si mund të kalonte regjistrimin me një defekt serioz të frenave?
“E çova makinën menjëherë në stacionin e servisit, nuk e vura re se kishte ndonjë problem më parë, por sa të ndërgjegjshëm janë të tjerët?! As nuk dua të mendoj se çfarë mund të ndodhë kur automjete të tilla vihen në rrugë”, thotë ai.
BIRN dëgjoi disa përvoja të ngjashme në lidhje me parregullsitë në inspektimet teknike, të cilat u ndanë nga qytetarët dhe punonjësit në stacionet e regjistrimit me kusht anonimiteti. Për shembull, nëse shkarkimi nxjerr tym më shumë se sa lejohet, atëherë pronarit të automjetit i këshillohet ta “shuaj në autostradë dhe të kthehet në inspektimin teknik pas 15 minutash”.
Gjëra të tjera, të cilat, megjithëse në shikim të parë duken të parëndësishme, mund të shkaktojnë probleme të mëdha, gjithashtu anashkalohen.
“Edhe një dritë ose pajisje e dëmtuar, qoftë për shënjimin, shënimin dhe ndriçimin në kushte nate, mund të jetë vendimtare për një aksident trafiku. Dhe inspektori teknik thjesht bërtet, ‘Rregullojeni’, dhe puna e tij bëhet në majë të gjuhës dhe me besim”, thotë Zoran Joshevski, profesor në Fakultetin e Teknologjisë në Manastir dhe ish-anëtar i Këshillit Republikan të Sigurisë Rrugore.
Inspektim në tre minuta
Mënyra se si kryhet një inspektim teknik i një automjeti përshkruhet në detaje në rregulloret për këtë qëllim. Ai mbulon shumë gjëra – nga një inspektim vizual deri te kontrolli nëse numri i shasisë, motori dhe ngjyra e automjetit përputhen, kontrolli i motorit dhe sistemit të transmisionit, deri te mënyra se si funksionojnë frenat, timoni, dritat, fshirëset, spërkatësit dhe pasqyrat e pasme.
Gazrat e shkarkimit, pajisjet e tërheqjes, lidhjet elektrike kontrollohen gjithashtu, dhe e gjithë kjo regjistrohet me një kamera, në mënyrë që këto regjistrime të mund të përdoren më vonë në mbikëqyrjen e kryer nga Ministria e Brendshme.
Dhe ata duhet të kontrollojnë të paktën 1% të automjeteve që kanë kaluar tashmë inspektimin teknik në stacion, në mënyrë që të rishikojnë të dhënat së bashku me regjistrimet video.
Dhe ata duhet të kontrollojnë të paktën 1% të automjeteve që kanë kaluar tashmë inspektimin teknik në stacion, kështu që do të rishikojnë të dhënat së bashku me regjistrimet video.
Megjithatë, regjistrimet video fshihen pas një viti, dhe policia nuk ka kohë të kontrollojë të gjitha stacionet, numri i të cilave në vend është rreth 110. Vitin e kaluar, për shembull, ata hynë vetëm në një të katërtën e tyre, në rajonin e Tetovës, Kumanovës dhe Velesit, dhe kontrolluan gjithashtu dy stacione në Shkup.
Maqedonia është një vend ku drejtohen disa nga automjetet më të vjetra në Evropë – mosha mesatare e makinave është pothuajse 20 vjet, dhe e autobusëve mbi 18 vjeç. Vitin e kaluar, një numër rekord prej pothuajse 650 mijë automjetesh u regjistrua në vend.
Probleme u hasën vetëm në tre vende në rajonin e Tetovës, dhe të gjitha përfunduan me një paralajmërim me shkrim për menaxherin. Në njërën nga këto stacione, oficerët e policisë vunë re se inspektimi zgjati shumë shkurt, në një tjetër se vijat në shinë ishin zbehur, dhe në një të tretë se kishte njerëz nga jashtë në zonën e destinuar për kontrollorët e stacionit. Vitin e kaluar nuk pati vëzhgime të tjera.
Nuk u bënë fare kontrolle të tilla në rajonet e Manastirit, Strumicës, Ohrit dhe Shtipit.
Nëse kthehemi disa vite para aksidentit në Laskarcë, Ministria e Brendshme nuk kishte gjetur asnjë parregullsi në punën e stacionit ku ishte regjistruar autobusi që u përmbys në rrugën për në Gostivar.
Megjithatë, kontrolli i të njëjtit stacion i kryer menjëherë pas aksidentit zbuloi shumë gabime. Midis tyre ishte se inspektimi i autobusëve nuk zgjati “as tre minuta” dhe se frenat nuk u kontrolluan, gjë që, sipas njërit prej vendimeve, kontribuoi në “automjetet që janë teknikisht të dëmtuara dhe paraqesin rrezik për sigurinë në trafik që marrin pjesë në trafikun rrugor”.
Prokurori Darko Jakimovski, në argumentet e tij përfundimtare në çështjen para gjykatës, tha se deri në 80 autobusë të inspektuar në stacionin e inspektimit teknik kishin defekte teknike të përcaktuara, vetëm në bazë të inspektimit të kryer pas aksidentit, kur filluan të rishikoheshin regjistrimet e vjetra video.
Automjet i regjistruar që nuk ndodhej në vend
Megjithatë, nëse shikojmë arkivin e gjykatës, mund të shohim se Ministria e Brendshme herë pas here ka përcaktuar parregullsi, të cilat kanë rezultuar në ndalimin e kryerjes së inspektimeve teknike në disa stacione.
Në vitin 2019, për shembull, gjatë një inspektimi të një stacioni në Gostivar, inspektorët e policisë përcaktuan se një higjienist kontrolloi pajisjen për kontrollin e sistemit elastik të pezullimit dhe sistemin e drejtimit të rrotave. Përveç kësaj, në vetë stacionin, pjesë të caktuara për regjistrimin e inspektimit teknik të automjeteve nuk ishin përfshirë në regjistrime.
Në një rast tjetër, policia, në një stacion inspektimi teknik në Shkup, në vitin 2021, zbuloi se stacioni nuk mban një regjistër të inspektimeve teknike të kryera të automjeteve, nuk ka një regjistër të certifikatave të inspektimeve teknike të kryera dhe inspektimi i automjeteve kryhet nga një praktikant dhe drejtori i kompanisë, i cili nuk ishte inspektor.
Në Maqedoni, një automjet kaloi një inspektim teknik pa u paraqitur fare për inspektim. Kjo ndodhi në një stacion në Kumanovë, ku ishte regjistruar një automjet që nuk ndodhej në vend në kohën e regjistrimit.
Në këtë stacion, duke shqyrtuar materialin video të regjistruar, Ministria e Brendshme arriti në përfundimin se për disa automjete, inspektimi ishte kryer sipërfaqësisht dhe inspektorët nuk kishin kontrolluar saktësinë e të dhënave të automjetit, siç janë numri i shasisë, ngjyra ose targat. Kjo bëri të mundur që të kalonin automjetet që nuk i ishin nënshtruar një inspektimi teknik.
Regjistri i automjeteve – vetëm në letër
Vitin e kaluar, 1,532 automjete u dërguan për një inspektim teknik të jashtëzakonshëm, ku 80% prej tyre kishin probleme.
Një problem i madh në vendosjen e rendit në këtë sektor është se edhe pas 17 vitesh detyrimi ligjor, Maqedonia ende nuk ka një regjistër qendror të automjeteve. Të dhënat e inspektimit nuk janë të lidhura në rrjet me institucione të tjera dhe parregullsitë nuk mund të monitorohen sistematikisht.
Me regjistrin, për shembull, do të jetë e mundur të monitorohen lehtësisht rastet kur një automjet, i cili është kthyer nga një inspektim teknik në një stacion, regjistrohet në atë tjetër, vetëm pak minuta më vonë.
“Tani inspektori e sheh klientin si një klient të rregullt afatgjatë që vjen në stacionin e inspektimit teknik. Dhe nëse refuzon, e di se do të shkojë te tjetri dhe puna do të bëhet shumë lehtë atje. Ky është problemi”, thotë Profesor Joshevski.
Për vite me radhë, shteti nuk ka mbajtur shënim se sa para duhet të ndajnë stacionet e inspektimit teknik për RSBSP-në, ka përcaktuar Zyra e Auditimit të Shtetit. Nga 112 stacione, vetëm 54 kanë paraqitur të dhëna mbi pagesat midis viteve 2019 dhe 2024. Auditorët përcaktuan se pothuajse gjysma e atyre që paraqitën të dhëna paguan më pak se shuma e kërkuar ligjërisht, ose një total prej mbi 35,000 eurosh.
Ai shton gjithashtu se vetë regjistri nuk është një zgjidhje për të gjitha problemet. Sfida më e madhe, thotë ai, është të zbatohet në praktikë ajo që është vendosur si detyrim ligjor në letër.
Sa i përket regjistrit, megjithatë, ai është ende në fazën e planifikimit. Siç shpjegohet nga Ministria e Brendshme, më shumë se dy muaj më parë, qeveria i ngarkoi Departamentit të Informatikës dhe Telekomunikacionit të Ministrisë së Brendshme të ndërmarrë zhvillimin e tij, i cili parashikohet në ligjin e vitit 2008.
Ministria e Brendshme mban statistika vetëm për inspektimet teknike të jashtëzakonshme, kur policia ndalon një automjet në rrugë dhe e dërgon atë për një inspektim teknik në një nga stacionet e autorizuara. Vitin e kaluar, u dërguan 1,532 automjete, ku 80 përqind e tyre kishin probleme.
Gjashtë vjet pas tragjedisë në Laskarci, institucionet ende nuk kanë një sistem monitorimi funksional. Ndërsa higjienistët testojnë frenat dhe automjetet me defekt marrin një vulë, shteti mbetet një vëzhgues i heshtur.
Dhe qytetarët janë pasagjerë në një sistem që “flirton” me një katastrofë të re çdo ditë, shkruan BIRN