Analistët rajonalë besojnë se Presidenti serb Aleksandar Vuçiç po hakmerret ndaj Rexhep Tajip Erdogan të Turqisë përmes Malit të Zi, sepse Turqia nënshkroi një marrëveshje të re bashkëpunimi ushtarak me Kosovën, duke përfshirë shitjen dhe dhurimin e dronëve luftarakë… Analisti thotë se reagimi i Beogradit ndaj dorëzimit të dronëve turq në Kosovë ishte i ashpër dhe publik – Vuçiç kritikoi Ankaranë pas dorëzimit, dhe mediat rajonale raportuan tensione në rritje.
Mali i Zi ka qenë në kaos prej ditësh pasi një qytetar u sulmua në Podgoricë gjatë fundjavës nga shtetas turq dhe azerbajxhanas që u arrestuan si të dyshuar për sulmin. Incidenti shkaktoi protesta në vend, si dhe sulme ndaj pronave turke në të gjithë Malin e Zi. Autoritetet kanë hequr përkohësisht udhëtimin pa viza për qytetarët turq, pavarësisht kundërshtimit nga disa në publikun vendas.
Trazirë spontane apo operacion i inskenuar?
Në një përpjekje për të mësuar më shumë rreth asaj që ndodhi në Podgoricë dhe nëse ka ndonjë sfond, “Lokalno” foli me analistin politik Ljubo Filipoviç. Sipas tij, ngjarjet në Podgoricë janë një përshkallëzim i dhunës dhe vandalizmit, që është rezultat i një fushate njëjavore urrejtjeje dhe ksenofobie në media dhe në rrjetet sociale.
Shumë veta besojnë se incidentet në vend nuk janë raste të izoluara, por pjesë e një fushate më të gjerë në të cilën intoleranca etnike përdoret për qëllime politike. Filipoviç nuk mund ta pretendojë si fakt se ky ishte një operacion i planifikuar në mënyrë qendrore, domethënë, ai thotë se nuk ka prova publike dhe bindëse për këtë në dispozicion të publikut.
“Megjithatë, modeli është i qartë dhe i njohur: aktorët politikë dhe gjeopolitikë në rajon kanë përdorur më parë retorikën etnike dhe depërtimin e medias, institucioneve fetare dhe rrjeteve politike lokale për të ndikuar në opinionin publik dhe proceset politike. Në këtë kuptim, nuk ka arsye për të injoruar mundësinë që aktorët e jashtëm ose rrjetet e brendshme të ndikimit mund ta shfrytëzojnë incidentin për të fituar pikë politike”, thekson bashkëbiseduesi malazez.
Analistët rajonalë besojnë se Presidenti serb Aleksandar Vuçiç po hakmerret ndaj Rexhep Tajip Erdogan të Turqisë përmes Malit të Zi, sepse Turqia nënshkroi një marrëveshje të re bashkëpunimi ushtarak me Kosovën, duke përfshirë shitjen dhe dhurimin e dronëve luftarakë… Analisti thotë se reagimi i Beogradit ndaj dorëzimit të dronëve turq në Kosovë ishte i ashpër dhe publik – Vuçiç kritikoi Ankaranë pas dorëzimit, dhe mediat rajonale raportuan tensione në rritje.
“Kjo nuk vërteton një komandë ose urdhër të drejtpërdrejtë për të përdorur dhunë në Mal të Zi, por tregon një kontekst politik në të cilin marrëdhëniet midis Beogradit dhe Ankarasë janë të tensionuara. Megjithatë, ka indikacione që nuk mund t’i injorojmë”, pohon Filipović.
I pyetur nëse presidenti serb po e përdor Malin e Zi si një fushë “proxy” për një demonstrim fuqie, duke dërguar një sinjal se Serbia ka instrumente për destabilizim në fqinjësinë e afërt, bashkëbiseduesi thotë se përveç dërgimit të armëve të lartpërmendura, ekzistojnë edhe interesat e fshehura me mjeshtëri të “regjimit të Aleksandar Vuçiçit për të penguar rrugën e Malit të Zi drejt BE-së”.
“Vuçiç vepron përmes bazës së tij mbështetëse në Mal të Zi që e ka kultivuar për vite me radhë – politikanë, udhëheqës të kishës, media, aktivistë dixhitalë – të gjithë të financuar drejtpërdrejt dhe/ose të mbështetur publikisht nga Vuçiç. Realiteti i ri në Mal të Zi është se këta agjentë të ndikimit tani janë pjesë e sistemit të pushtetit në Mal të Zi, gjë që paraqet një rrezik shtesë për të vënë pjesë ose të tëra institucione malazeze në shërbim të interesave të tij”, vlerëson Filipović.
Nëse incidentet në Podgoricë shihen në një kontekst më të gjerë, duket se mesazhi i tyre shkon përtej kufijve të vetë Malit të Zi. Ai i drejtohet Ankarasë, por edhe qendrave të tjera. Sa i përket kujt po i “drejtohet” Vuçiç, analisti malazez beson se ka adresa të shumta.
“Së pari, po i dërgohet një sinjal Ankarasë: dërgimi i dronëve në Kosovë e ka shqetësuar Beogradin, kështu që çdo reagim ka një komponent të tillë. Së dyti, mesazhi ka një efekt brendarajonal – i drejtohet autoriteteve shqiptare në Prishtinë, publikut vendas në Serbi (për të demonstruar “lëvizshmërinë e ndikimit”) dhe aktorëve ndërkombëtarë që monitorojnë stabilitetin në Ballkanin Perëndimor (BE, NATO).
Kush qëndron pas përpjekjes për të destabilizuar Malin e Zi?
Serbia po përdor popullsinë serbe në rajon për të destabilizuar dhe kontrolluar ngjarjet politike në rajon. Arsyet janë të thjeshta. Rendi i vendosur pas luftërave të viteve 1990 nuk i përshtatet Serbisë, e cila doli prej tyre si humbëse. Serbia dëshiron një rend të ri, dhe për ta arritur këtë, i vjetri duhet të çmontohet”, përfundoi Filipović.
Zëvendëskryeministri dhe Ministri i Jashtëm malazez, Ervin Ibrahimovic, tha se të gjitha mekanizmat brenda institucioneve do të aktivizohen për të përcaktuar se kush qëndron pas përpjekjes për të destabilizuar Malin e Zi në fund të procesit të integrimit të tij në BE.
Ai dënoi kërcënimet e bëra ndaj kreut të bashkësisë islame në Mal të Zi, Rifat Fejziç, duke thënë se ky ishte një sulm ndaj dinjitetit të një udhëheqësi fetar të respektuar dhe ndaj të gjithë bashkësisë muslimane në Mal të Zi.
“Ata, në dritën e ksenofobisë, islamofobisë, urrejtjes kombëtare dhe fetare, si dhe atmosferës së linçimit që ka qenë e pranishme ditët e fundit, përbëjnë një kërcënim serioz për paqen, stabilitetin dhe vlerat themelore të Malit të Zi – multietnicitetin, multikulturalizmin dhe karakterin qytetar të tij”, njoftoi Ibrahimović.
Ai u bëri thirrje institucioneve kompetente që të hetojnë urgjentisht kërcënimet, të gjejnë dhe ndjekin penalisht ata që janë përgjegjës, si dhe të sigurojnë sigurinë e Fejziç dhe të çdo qytetari të Malit të Zi. Ai u bëri thirrje qytetarëve të jenë të arsyeshëm, të përmbajtur dhe të qetë.
“Brenda kuadrit të institucioneve, ne do të lançojmë të gjitha mekanizmat për të përcaktuar se kush qëndron pas përpjekjes për të destabilizuar Malin e Zi në fund të procesit të integrimit në BE. Gjithashtu po u dërgojmë atyre një mesazh të qartë: Mali i Zi do të mbetet një shoqëri bashkëjetese, demokracie dhe sigurie – dhe do të bëhet pjesë e Bashkimit Evropian në vitin 2028. Shihemi në BE”, tha Ibrahimoviç.
Për tre netë rresht, grupe qytetarësh në Podgoricë bënë thirrje për linçimin dhe dëbimin e qytetarëve turq. Janë regjistruar edhe sulme fizike ndaj tyre dhe prishje të kafeneve në pronësi të qytetarëve turq ose ku zakonisht mblidhen qytetarë të komunitetit etnik turk.
Kjo u parapri nga një incident në të cilin, sipas Prokurorisë, qytetarë të Turqisë dhe Azerbajxhanit u shkaktuan lëndime të lehta banorëve të Podgoricës, të cilët u arrestuan.
Sektori i shoqërisë civile, aktivistët civilë dhe disa parti gjithashtu dënuan sulmin ndaj banorëve të Podgoricës dhe dhunën e drejtuar ndaj qytetarëve të huaj, duke theksuar se i gjithë komuniteti nuk duhet të stigmatizohet për shkak të fajit individual. Ata deklarojnë se partitë në pushtet dhe mediat e krahut të djathtë kanë kontribuar në këtë atmosferë. Një nga këto narrativa është se 100,000 qytetarë turq janë zhvendosur në Malin e Zi, i cili ka një popullsi prej 620,000 banorësh.
Ndërkohë, policia njoftoi se në të vërtetë ishin rreth 13,400 prej tyre dhe se numri i përgjithshëm i të huajve ishte 100,000.
Disa media lokale pretendojnë se një sërë rrethanash tregojnë faktin se pas shpërthimit të urrejtjes nuk qëndron vetëm një reagim spontan i qytetarëve, por një fushatë shumë më e gjerë, e organizuar dhe e motivuar politikisht, e cila mund të interpretohet si një mesazh për Ankaranë, i dërguar nga Beogradi dhe potencialisht nga Rusia.
Presidenti serb Aleksandar Vuçiç mohoi të mërkurën se ishte pas incidenteve që synonin migrantët turq në Mal të Zi, duke shtuar se “nuk kishte idenë se kjo po ndodhte”. Duke iu përgjigjur akuzave nga Podgorica se donte të hakmerrej me Turqinë përmes Malit të Zi, sepse Ankaraja kishte dërguar së fundmi dronë në Kosovë, Vuçiç tha se “një gjë e tillë nuk i kishte shkuar kurrë në mendje”.
“Ata duhet të gjenerojnë një axhendë të re sepse nuk dinë çfarë të ofrojnë përveç urrejtjes për gjithçka serbe”, tha Vuçiç.