Gjuhët anglisht, greqisht dhe hindi kanë “rrënjë të lashta” të përbashkëta — pavarësisht se tashmë duken shumë të ndryshme. Studiuesit arritën së fundmi të zbulojnë forma të fjalëve të cilat nuk janë më në përdorim, por që ishin pjesë e gjuhës së parë – shkruan një artikull botuar në The Conversation përshtatur nga DITA.
Kjo na kujton se gjuhët që duket se janë larg njëra‑tjetrës, në realitet kanë lidhje të thella historike. Mësimi është se në thellësi të gjuhëve tona të sotme janë rrënjët e një gjuhe pararendëse, që dikur i bashkonte njerëzit.
Titulli origjinal i artikullit është: “Hindi, Greek and English all come from a single ancient language – here’s how we know” në The Conversation.
Autori i këtij artikulli të publikuar në 29 shtator është Mark W. Post, nga Universiteti i Sidnejit.
Artikulli shkruan se shumë gjuhë moderne të ndryshme — përfshirë anglishten, hindinë dhe greqishten — nuk janë ashtu si duken të pavarura.
Studiuesit gjuhësorë dhe historikë besojnë se të gjitha ato rrjedhin nga një gjuhë pararendëse e përbashkët, që për momentin quhet Proto‑Indo‑European (PIE).
Kjo ide, e mbështetur me metoda krahasuese dhe gërmime gjuhësore, na ndihmon të kuptojmë jo vetëm prejardhjen e fjalëve, por edhe migrimet dhe kontaktet kulturore në një histori të lashtë njerëzore.
Studiuesit krahasuan fjalë themelore që gjenden në gjuhë të ndryshme — për shembull “nënë”, “vajzë”, “ujë”, “drithëra” — për të gjetur forma të ngjashme që mund të kthehen pas në rrënjët e PIE.
Analiza fonetike dhe ligjërimi i zërit tregojnë se ka modele të rregullta të ndërprerjes së tingujve që vlejnë në evolucionin e fjalëve midis gjuhëve të ndryshme.
Duke përdorur modele që matin “sa shpejt ndryshojnë fjalët” në gjuhë, studiuesit mundën të vlerësojnë kur dhe si këto gjuhë u ndanë nga gjuhët pararendëse.
Edhe teknologjitë dhe prania e kulturës materiale (p.sh. blegtoria, rrota) lidhen me rrjedhën e gjuhëve dhe migrimeve nga zona të caktuara historike.
Po nga e ka origjinën kjo gjuhë e parë misterioze?
Për vendin dhe kohën e origjinës së gjuhës PIE ka një debat të fortë.
– Hipoteza e Stepës (steppe hypothesis) sugjeron që PIE është zhvilluar në stepa përtej Rusisë dhe Ukrainës dhe është përhapur përmes migrimeve nomade.
– Hipoteza e Anatolisë (Anatolian hypothesis) pretendon se gjuhët indo‑evropiane filluan nga zonat rurale të Anadollit (Turqia e sotme) dhe u përhapën me zgjerimin e bujqësisë.
Në Shqipëri janë bërë shpesh subjekt humori pretendimet se shqipja mund të jetë pararendëse e disa gjuhëve moderne.
Por çfarë dimë me siguri: Shqipja është një degë më vete brenda familjes indoevropiane, pra nuk rrjedh nga ndonjë gjuhë tjetër e njohur, si latinishtja apo greqishtja, por ka evoluar drejtpërdrejt nga një gjuhë e lashtë indoevropiane.
Është e vetmja gjuhë që mbijeton nga një degë që besohet të ketë qenë e lidhur me gjuhët e lashta të Ballkanit, si ilirishtja, dakishtja apo trakishtja — edhe pse lidhjet me to nuk janë plotësisht të provuara për shkak të mungesës së dokumenteve të shkruara në ato gjuhë.
Megjithëse shumë e vjetër dhe unike në strukturë, teoritë që e lidhin shqipen si nënë e gjuhëve indoevropiane ose si gjuha më e vjetër në botë nuk mbështeten nga prova shkencore dhe janë të paktën deri tani të natyrës spekulative ose mitike.