Kryeministri i Shqipërisë Edi Rama, pasi fitoi një mandat të katërt në zgjedhjet e majit, premtoi se Shqipëria do të bëhej anëtare e Bashkimit Evropian deri në vitin 2030. Por në një takim me startup-et dhe sektorin e IT-së në korrik, ai njoftoi një tjetër qëllim ambicioz: dixhitalizimin e plotë të ekonomisë.
“Ne kemi ambicien që deri në fund të dekadës Shqipëria të bëhet një shoqëri pa para në dorë, ku të gjitha transaksionet financiare do të jenë dixhitale”, tha Rama në eventin “Shqipëria 2030 – Vizioni për Integrimin Evropian”, njofton DW.
Ai siguron se teknologjia e nevojshme tashmë ekziston dhe se e tëra që nevojitet është “përmirësimi i aftësive dixhitale”.
“Nëse e përcaktojmë qartë rrugën përpara, ky qëllim është plotësisht i arritshëm. Do të na çlirojë nga barra e praktikave të vjetruara dhe joefikasiteteve në jetën e përditshme”, tha Rama.
Por sa realiste është kjo?
“Unë preferoj paratë në dorë”
Mimoza A., një banore 62-vjeçare e Tiranës, thotë se përdor kartë krediti vetëm kur tërheq pagën e saj nga një bankomat. Për çdo gjë tjetër, qoftë në dyqan, te parukierja apo në treg, ajo gjithmonë paguan me para në dorë.
“Njerëzit e gjeneratës sime nuk përdorin karta çdo ditë. Unë preferoj paratë në dorë dhe kështu do të mbeten”, thotë ajo për DW.
Ajo nuk është e vetme në këtë – shumica e popullsisë shqiptare ende mbështetet në pagesat me para në dorë.
Ekonomia pa para në dorë – vetëm retorikë politike?
Pas rënies së regjimit komunist 35 vjet më parë, Shqipëria hyri në një tranzicion pa një sistem bankar modern. Gjërat kanë qenë të ngadalta edhe pas tranzicionit në demokraci, me bankomatet që u prezantuan vetëm në vitin 2004.
Ish-Ministri i Financave Arben Malaj, i cili shërbeu nga viti 1997 deri në vitin 2005, beson se plani i Ramës është më shumë populist sesa realist.
“Ka pengesa serioze: një përqindje e madhe e popullsisë jeton në zona rurale; miliarda euro nga diaspora që dërgohen përmes kanaleve jozyrtare; një nivel i lartë informaliteti, veçanërisht në bujqësi, e cila përbën një pjesë të madhe të PBB-së (shqiptare). Partnerët kryesorë tregtarë të Shqipërisë si Greqia, Turqia dhe Italia kanë gjithashtu një nivel të lartë informaliteti”, shpjegoi Malaj për DW.
Ai gjithashtu paralajmëron se çdo ulje e parave të gatshme kërkon investime të mëdha në sigurinë kibernetike.
Një ambicie ‘e rrezikshme’
Besmir Semanaj, një ekspert i sigurisë kibernetike, shkon një hap më tej dhe e vlerëson iniciativën jo vetëm si të parealizueshme, por edhe “të rrezikshme”.
Ai kujton sulmet masive kibernetike ndaj sistemeve qeveritare në vitin 2024, duke përfshirë sistemin e-Albania (platforma për shërbimet qeveritare), faqet e internetit të parlamentit dhe Institutit të Statistikave.
Sipas Semanajt, këto dhe sulme të tjera të mëdha kibernetike në vitin 2022 tregojnë qartë se Shqipëria jo vetëm që është shumë e ekspozuar, por gjithashtu nuk ka arkitekturën e nevojshme për të mbrojtur këtë infrastrukturë kritike.
“Edhe vendet më të përparuara evropiane si Suedia dhe Norvegjia mbajnë paratë e gatshme si Plan B për situata krize. Shqipëria planifikon dixhitalizim të plotë në më pak se dhjetë vjet, pa ndërtuar më parë kapacitete bazë të sigurisë kibernetike”, paralajmëron Semanaj.
“Kur një ekonomi është 100% e varur nga sistemet dixhitale, pa asnjë alternativë, ajo bëhet e prekshme. Një virus ose ndërprerje e energjisë mund ta paralizojë të gjithë sistemin”, shton ai.
Bizneset e vogla – të parat që goditen
Menaxheri i hotelit Hazis I., me pothuajse 40 vjet përvojë në turizëm, drejton një nga hotelet më të famshme të Tiranës, i cili vizitohet nga turistë nga e gjithë bota.
Turistët e huaj zakonisht preferojnë të përdorin karta për të paguar faturat e tyre, gjë që është në kontrast të thellë me klientët shqiptarë të hoteleve që ende preferojnë të paguajnë me para të gatshme. Kjo do të thotë kosto më të larta për hotelin, pasi bizneset paguajnë komisione për çdo transaksion me kartë.
“Unë jam kundër kësaj ekonomie pa para në dorë, sepse mund t’ia dalim me turistë që duan të paguajnë me kartë për një kafe që kushton 1.5 euro. Po bizneset e vogla që na furnizojnë me perime ose djathë nga fermat e tyre?” thotë ai.
“Në sezonin e verës, për shembull, unë blej rregullisht shalqinj nga fermeri që i shet në një tezgë pranë hotelit. Ai nuk ka përdorur kurrë pagesa dixhitale dhe jam i sigurt se nuk do të përdorë kurrë. Ky plan do t’i shkatërrojë bizneset e vogla. Dhe ne vetë do të përballemi me vështirësi të mëdha”, tha Hazis për DW.
Nuk ka qëllime të qarta, vetëm vizione
Për ekspertin financiar Arben Malaj, qëllimi që Shqipëria të bëhet pa para në dorë deri në vitin 2030 nuk është i përcaktuar qartë dhe, për këtë arsye, nuk është i matshëm. Sipas tij, qeveria mund të vendosë qëllime specifike dhe afate të detyrueshme vetëm pas një analize të plotë të sistemit të pagesave nga institucionet, palët e interesuara dhe komuniteti akademik.
“Aktualisht, nuk ka ekonomi pa para në dorë [askund në botë]. Dhe në vendet ku ka njohuri minimale financiare dhe njohuri dixhitale të pamjaftueshme, qeverisje të dobët dhe cilësi të dobët të shërbimeve kryesore publike, siç janë arsimi, shëndetësia, kohezioni social dhe solidariteti, dhe ku perceptimet e korrupsionit janë të larta, është e pamundur të arrihet sukses i madh dhe i qëndrueshëm në afat të shkurtër”, thotë Malaj.
Megjithatë, Banka e Shqipërisë ka parë një rritje të pagesave elektronike gjatë dekadës së fundit.
“Publiku ka përfituar nga kosto më të ulëta, produkte të përshtatura sipas nevojave të tyre dhe akses të përmirësuar në shërbimet e pagesave, gjë që është reflektuar në rritje dyshifrore në përdorimin e pagesave elektronike, duke arritur në 21 pagesa elektronike për frymë në vit, krahasuar me vetëm dy në vitin 2015”, tha guvernatori i bankës, Gent Sejko, në një deklaratë vitin e kaluar.
Rrugë e gjatë drejt dixhitalizimit “evropian”
Për Semanajn, kjo është shumë poshtë standardeve të BE-së, ku shtetet anëtare kanë më shumë se 300 transaksione dixhitale për frymë në vit.
“Tregtia elektronike është e kufizuar [në Shqipëri]”, tha ai. “Platformat ndërkombëtare si Stripe nuk funksionojnë fare në Shqipëri, dhe bizneset e vogla dhe të mesme varen nga bankat lokale që ofrojnë platforma që shpesh janë shumë të kushtueshme për t’u integruar. PayPal është i disponueshëm për individët, por nuk është një zgjidhje e integruar për kompanitë shqiptare. Kjo do të thotë që tregtia online është e kufizuar dhe bllokon aksesin e Shqipërisë në tregtinë dixhitale globale.”
Ndërsa kryeministri Edi Rama dëshiron të arrijë ritmin me Evropën dhe të bashkohet me BE-në sa më shpejt të jetë e mundur, duket se Shqipëria ka një rrugë të gjatë për të bërë përpara se të bëhet një ekonomi pa para në dorë dhe do të duhet më shumë se një dekadë për t’u përshtatur me këtë kulturë të re financiare, përfundon DW.