Pyetja që lind natyrshëm është: nëse shteti tashmë po merr para nga Hungaria dhe po njofton një linjë krediti nga Mbretëria e Bashkuar, pse i duhet një eurobond në tregun e hapur, i cili është forma më e shtrenjtë e borxhit për një ekonomi të vogël si Maqedonia e Veriut?
Republika e Maqedonisë së Veriut po hyn në një cikël të ri huamarrjeje masive. Qeveria e udhëhequr nga Kryeministri Hristijan Mickoski, planifikon të lëshojë një euroobligacion të ri prej rreth 950 milionë eurosh në janar 2026 – i dhjeti me radhë – për të siguruar para të gatshme për të shlyer euroobligacionin që po maturohet prej 700 milionë eurosh dhe një tjetër prej rreth 200 milionë eurosh në detyrime të vjetra të huaja. Ky nuk është zyrtarisht një “miliard i ri i shpenzuar”, por më tepër një transferim i borxheve nga njëra dorë në tjetrën: borxh i ri për të shlyer atë të vjetrën. Por në thelb, shteti mbetet po aq i borxhli ose më thellësisht i borxhli, vetëm me një afat të ri dhe një çmim të ri parash, shkruan Racin.mk.
Ministrja e Financave Gordana Dimitrieska Koçoska shpjegon publikisht se barra më e madhe në buxhet për vitin e ardhshëm është pikërisht ky shërbim i euroobligacionit prej 700 milionë eurosh. Ajo thotë se do të përdoret një “kombinim i huamarrjes së jashtme dhe të brendshme”, në mënyrë që bankat e vendit të mos shterohen dhe ato të mund të japin hua sektorit privat, jo vetëm shtetit. Plani është si më poshtë: një eurobond prej rreth 950 milionë eurosh, plus 350 milionë euro të tjera në huamarrje të mundshme shtesë të jashtme dhe rreth 400 milionë euro përmes tregut të brendshëm. Një pjesë e kësaj shume do të shkojë zyrtarisht drejt deficitit (rreth 39 miliardë denarë, që është diku rreth 3.5 përqind e PBB-së), dhe pjesa tjetër është rifinancim i pastër, pra shlyerja e borxheve të vjetra me para të reja.
Pyetja që lind natyrshëm është: nëse shteti tashmë po merr para nga Hungaria dhe po njofton një linjë krediti nga Mbretëria e Bashkuar, pse i duhet një eurobond në tregun e hapur, i cili është forma më e shtrenjtë e borxhit për një ekonomi të vogël si Maqedonia e Veriut?
Përgjigja qëndron në qëllimin e këtyre kredive “rezervë”. Marrëveshja me Bankën Hungareze të Eksport-Importit vlen 500 milionë euro, me një periudhë shlyerjeje prej 15 vitesh, një periudhë mospagimi prej tre vitesh dhe një normë interesi prej 3.25 përqind – kushte që Ministria e Financave i quajti më të favorshme se çmimi i një euroobligacioni në tregun e lirë, ku norma e interesit do të ishte rreth 6 përqind. Qeveria njoftoi se gjysma e këtyre parave do të derdhet në projekte komunale, dhe gjysma tjetër do të shkojë si kredi zhvillimi për kompanitë përmes bankave tregtare. Kjo do të thotë që kredia hungareze nuk është një klasik “hidhe në Thesar dhe paguaj një obligacion të vjetër”, por është e lidhur me investime dhe linja krediti që duhet të stimulojnë aktivitetin ekonomik – dhe, politikisht, të krijojnë lehtësira të dukshme lokale dhe projekte biznesi gjatë mandatit të qeverisë aktuale.
Një logjikë e ngjashme vlen edhe për skemën britanike. Maqedonia e Veriut ka marrë mundësinë të përdorë një linjë krediti nga Mbretëria e Bashkuar për investime në infrastrukturë, potencialisht deri në pesë miliardë paund (rreth gjashtë miliardë euro), por me një kundër-detyrim të qartë: të paktën 30 përqind e secilit projekt duhet të jetë “pjesëmarrje britanike”, domethënë, mallra, shërbime dhe kompani nga Mbretëria e Bashkuar.
Ky është një model klasik i kredisë së eksportit: Londra ofron financim të favorshëm përmes agjencisë së saj të kredisë së eksportit UK Export Finance, në këmbim të kontraktorëve dhe furnizuesve britanikë për të hyrë në projekte të infrastrukturës maqedonase. Në fund të fundit, këto janë para të lidhura me autostrada, hekurudha, infrastrukturë energjetike specifike, etj., dhe jo para që mund t’i transferoni nesër te investitorët që po ju pengojnë nga borxhi i vjetër prej 700 milionësh, shkruan Racin.mk.
Pra, si marrëveshjet hungareze ashtu edhe britanike shërbejnë për të “ndërtuar diçka” (dhe politikisht: “shikoni çfarë po ndërtojmë”), jo për të “shuar një zjarr në buxhet”. Por Eurobondi prej 950 milionë eurosh është pikërisht për të shuar zjarret – në mënyrë që shteti të mos duhet të paguajë shuma të mëdha menjëherë me para që nuk i ka.
Ky është mekanizmi i rifinancimit: shteti merr vazhdimisht borxh të ri për të shlyer atë të vjetrin, me shpresën se norma e interesit nuk do të shpërthejë dhe se rritja ekonomike do të jetë e mjaftueshme që borxhi të duket “i përballueshëm” si përqindje e PBB-së.
Këtu arrijmë te pyetja e dytë: a po e shtyn VMRO-DPMNE, e cila tani udhëheq qeverinë, vendin në të njëjtin model që ndërtoi në të kaluarën – një model në të cilin borxhi publik rritet për të ruajtur stabilitetin afatshkurtër, por me një çmim që paguhet më vonë?
Historia nuk është e qetë për këtë çështje. Të dhënat tregojnë se borxhi publik u rrit në mënyrë dramatike pikërisht gjatë periudhës kur VMRO-DPMNE sundonte në një pozicion plotësisht dominues, afërsisht nga viti 2008 deri në vitin 2016. Në fillim të asaj periudhe, borxhi publik arriti në rreth 1.55 miliardë euro, ose 23 përqind e PBB-së. Në fund të vitit 2016, i njëjti borxh arriti në rreth 4.71 miliardë euro, ose mbi 50 përqind të PBB-së.
Ekonomistët paralajmëruan në atë kohë se shteti po paguante tashmë rreth 150 milionë euro në vit vetëm për interesa, pa ulur borxhin kryesor, dhe se një pjesë e madhe e atij borxhi po investohej në qëllime joproduktive – aktivitete që nuk gjeneronin një kthim nga i cili borxhi do të vetëfinancohej.
Me fjalë të tjera, nuk bëhej fjalë për investime që do të sillnin eksporte shtesë, energji elektrike, një industri dixhitale ose një ekonomi konkurruese nesër, por për qëndrueshmëri të kushtueshme të buxhetit dhe stabilitet politik sot, dhe një faturë nesër.
Edhe pse sot Ministria e Financave këmbëngul se “kjo nuk është huamarrje e re, kjo është shërbim i borxhit të vjetër”, efekti në borxhin publik është real. Llogaritjet e fundit zyrtare të njoftuara nga Ministri tregojnë se borxhi publik është rreth 58.5 deri në 58.7 përqind të PBB-së deri në mesin e vitit 2025, me qëllim që të mos tejkalohet kufiri i parashikuar prej pak mbi 62 përqind deri në fund të vitit.
Ministria gjithashtu deklaroi në maj se borxhi kishte rënë në 57.7 përqind të PBB-së, të cilën qeveria e sheh si një trend stabilizimi dhe disipline fiskale.
Por disa ekonomistë e kundërshtojnë idenë se kjo është një rënie e konsiderueshme dhe thonë se një pjesë e “reduktimit” është rezultat i metodës së llogaritjes – niveli i parashikuar i PBB-së dhe transferimi i detyrimeve – dhe jo një reduktim real i barrës.
Politikisht, mesazhi i qeverisë është se “ne po kontrollojmë kostot, po e mbajmë borxhin publik nën 60 përqind dhe po sigurojmë para për investime kapitale”, dhe se projektet kapitale duhet të jenë motori kryesor i rritjes në vitin 2026.
Kjo tingëllon përgjegjëse në një konferencë për shtyp, por ndërtimi aktual i buxhetit thotë diçka tjetër: forcimi i borxhit publik në mënyrë që të shlyhen borxhet që duhen paguar dhe të mos lejohet një “vrimë” në likuiditetin aktual të shtetit, dhe më pas, në mjedise politikisht të ndjeshme – bashki, kompani lokale – të demonstrojnë investime përmes linjave të synuara të kreditit si ajo hungareze, ose përmes punimeve të reja infrastrukturore që do të vinin me skemën britanike.
Ky është thelbi i modelit të huamarrjes që VMRO-DPMNE ka praktikuar prej vitesh: buxheti mbetet formalisht i qëndrueshëm, sektori publik merr oksigjen të mjaftueshëm për paga, pensione dhe shpenzime të rregullta, dhe detyrimet e krizës blihen me obligacione të reja. Në letër, kjo duket si menaxhim i borxhit. Në realitet, ajo çimenton varësinë nga huamarrja e ardhshme, i ekspozon qytetarët ndaj kostove në rritje të interesit dhe e shtyn shtetin në një situatë ku çdo brez pasardhës paguan atë që ka shpenzuar ai i mëparshmi.
Për qytetarët, kostoja është e dyfishtë. Së pari, direkt përmes buxhetit: çdo euro interes që shteti u paguan kreditorëve është një euro që nuk shkon në shkolla, klinika, transport publik apo infrastrukturë lokale që nuk është një përparësi politike, por një nevojë reale. Në vitin 2017, ekspertët paralajmëruan tashmë se Maqedonia paguan 150 milionë euro në vit në interesa – para që janë të mjaftueshme për të ndërtuar një autostradë për dy vjet, vetëm për të qëndruar mbi ujë.
Së dyti, indirekt përmes kushteve të kredive të ardhshme: sa më shumë të varemi nga kreditorët e jashtëm për të mbijetuar maturimin aktual, aq më pak zgjedhje kemi kur negociojmë një çmim, dhe aq më shumë kreditorët diktojnë se si dhe ku na lejohet të shpenzojmë paratë. Korniza britanike, për shembull, është e favorshme, por kërkon një minimum prej 30 përqind pjesëmarrje britanike në çdo investim – gjë që është logjike nga perspektiva e Londrës, por do të thotë që çdo infrastrukturë e tillë vjen me një çmim gjeopolitik paraprak, jo vetëm financiar.
Në këtë tablo, Eurobondi i ri prej 950 milionë eurosh nuk është vetëm një çështje teknike rifinancimi. Është një provë nëse shteti do të vazhdojë të sillet si një familje që gjithmonë merr një kredi të re për të shlyer atë të vjetër, duke e bindur veten se “kjo është hera e fundit”. Edhe nëse borxhi publik luhatet rreth 58-59 përqind të PBB-së dhe nuk kalon pragun psikologjik prej 60 përqind këtë vit, siç siguron Ministria e Financave, ai është ende disa herë më i lartë se kur shteti hyri në spiralen e borxhit në vitet e para të sundimit të VMRO-DPMNE-së.
Përkthyer në gjuhën e përditshme: këto nuk janë “paratë e tyre” ose “para hungareze” ose “para britanike”. Këto janë taksat e ardhshme, akcizat e ardhshme, shkurtimet e ardhshme në shëndetësi dhe arsim. Pyetja nuk është nëse shteti do ta shlyejë borxhin – duhet ta bëjë. Pyetja është se sa interes do të paguhet për çdo ditë pasuese të paqes politike, shkruan Racin.mk.