Ndërsa protestat rriteshin, rritej edhe diversiteti ideologjik. Flamujt, kokardat dhe kaskat “Nuk i japim Kosovës” u bënë pjesë e ikonografisë së protestave gjithnjë e më shpesh, ndërsa veteranët e luftës e profilizonin veten si mbrojtësit kryesorë të studentëve. Kritikat se protesta u shndërrua në një platformë të nacionalizmit të Serbisë së Madhe kulmuan pas 28 qershorit dhe Vidovdanit – një datë e rrënjosur thellë në mitin kombëtar serb.
Vetëm e vërteta dhe drejtësia – këto ishin kërkesat që studentët i paraqitën autoriteteve në Serbi tetë muaj më parë. Të bashkuar nën sloganin “Duart tuaja janë të përgjakshme”, ata hodhën poshtë udhëheqësit, ideologjitë, partitë, duke kërkuar përgjegjësinë e vetme për vdekjen e 16 personave në rënien e tendës së stacionit hekurudhor në Novi Sad.
“Ne kishim një minimum ideologjik rreth të cilit u mblodhëm. Nuk na u kërkua të deklaroheshim për çështje të tjera dhe ndoqëm parimet e përgjithshme të demokracisë – unitetin, tolerancën, drejtësinë”, tha për DW Tatjana Rašić, një studente nga Novi Sadi, e cila iu bashkua protestave pothuajse që nga dita e parë.
Flamujt serb dhe universitarë ishin të vetmit të mirëpritur në protestat e tyre. Ishte një përpjekje për t’u kthyer simbolet shtetërore qytetarëve dhe për të mos qenë armë e politikës. Për herë të parë, lëvizja krijoi një ndjenjë bashkësie me qytetarët e Novi Pazarit. Edhe një pjesë e së majtës civile u dha merita studentëve për riafirmimin e patriotizmit si respektim të ligjeve dhe institucioneve.
Fundi i pafajësisë politike
Por, ndërsa protestat rriteshin, rritej edhe diversiteti ideologjik. Flamujt, kokardat dhe kaskat “Nuk i japim Kosovës” u bënë pjesë e ikonografisë së protestave gjithnjë e më shpesh, ndërsa veteranët e luftës e profilizonin veten si mbrojtësit kryesorë të studentëve.
Kritikat se protesta u shndërrua në një platformë të nacionalizmit të Serbisë së Madhe kulmuan pas 28 qershorit dhe Vidovdanit – një datë e rrënjosur thellë në mitin kombëtar serb. Atë ditë, protesta në Beograd u dominua nga fjalime nacionaliste dhe konservatore, dhe profesori Milo Lompar, i njohur për glorifikimin e tij të personazhit dhe veprave të Radovan Karaxhiçit, doli në podium.
“Simbolet nacionaliste që u panë herë pas here në protesta janë rezultat i matricave ideologjike të padekonstruktuara të viteve 1990, të cilat janë të endura jo vetëm në arsim, por edhe në sistemin kulturor dhe mediatik, pra, në të gjithë hapësirën publike”, vlerëson për DW ekspertja e kulturës Aleksandra Đurić Bosnić.
Ajo kujton se kritikat nuk vijnë vetëm nga rezistenca ndaj trashëgimisë shkatërruese të viteve nëntëdhjetë dhe abuzimit me narrativat pseudo-patriotike, por edhe nga frika se Serbia mund të rrëshqasë përsëri në modelet ideologjike të së kaluarës.
“Për ne që jemi anëtarë të brezave që kaluan nëpër traumën e viteve nëntëdhjetë, kujtimi i fjalimit të Slobodan Millosheviqit në Vidovdan në Gazimestan është gjithashtu traumatik. Kur shtojmë kësaj se më 28 qershor, në një pjesë të fjalimit, dëgjuam formulime që na kujtuan abuzimin e ndjenjës kombëtare në vitet nëntëdhjetë, por edhe histori të reja dhe të vjetra për një Serbi të bashkuar dhe botën serbe, e cila është një konstruksion i regjimit aktual, kulminacioni i këtyre kritikave është i kuptueshëm”, shton Đurić Bosnić.
I tillë është vullneti i plenumit
Në përgjigje të kritikave se lëvizja studentore është kthyer djathtas, studentët kujtojnë se para çdo proteste ata bënin thirrje që të vinin pa shenja partiake dhe ideologjike – por, thonë ata, nuk ishte gjithmonë e mundur të kontrollohej turma.
“Përveç kësaj, njerëzit filluan të na perceptonin fjalë për fjalë si një lëvizje politike që pritet të pozicionohet në radarin ideologjik, dhe në organizatën tonë kjo është shumë e vështirë, sepse duhet ta diskutojmë në plenum, të dëgjojmë secilin individ, dhe në fund nuk ishim as të sigurt pse na u kërkua ta bënim këtë fare”, thotë studentja Tatjana Rashiq.
Prandaj, plenumet shpesh zgjasnin me orë të tëra dhe zbulonin diversitet të thellë ideologjik midis studentëve – veçanërisht kur ngriheshin çështje me “rëndësi kombëtare”, të pranishme në jetën politike të Serbisë për dekada.
“Edhe pse nuk mund ta besoj që dikush ka një qëndrim të ndryshëm nga unë, dhe është ende në atë luftë, na u desh ta pranonim këtë. Doli vërtet se ka njerëz që mendojnë ndryshe, dhe ka shumë prej tyre”, thotë Rašić.
Por, pavarësisht intensitetit të diskutimit, vendimet e plenumit u pranuan si të detyrueshme. Kështu, qëndrimet ndryshonin nga një fakultet në tjetrin, dhe madje edhe në të njëjtat fakultete, plenumi shprehu pikëpamje të ndryshme për të njëjtat çështje.
Lëvizja po ndryshon qëndrimet e të rinjve
Në të njëjtën kohë, vetë lëvizja studentore ka pasur tashmë një ndikim të rëndësishëm në ndryshimin e qëndrimeve të të rinjve, sipas hulumtimit të fundit nga Organizata Rinore Ombrellë e Serbisë (KOMS). Vite më parë, KOMS regjistroi një nivel të lartë apatie midis të rinjve ndaj politikës, preferencës së tyre për traditën dhe nevojës për një “dorë të fortë sunduese”. Megjithatë, të dhënat paraprake për vitin 2025 tregojnë ndryshime në qëndrimet rreth Bashkimit Evropian, por edhe rreth çështjeve të rëndësishme kombëtare si Kosova.
“Ndryshimet më të mëdha të sjella nga rebelimi studentor ishin në aspektin e vlerësimit dhe kuptimit të demokracisë. Sot, 60 përqind e të rinjve besojnë se demokracia është forma më e mirë e qeverisjes, dhe vitin e kaluar kjo përqindje ishte 40 përqind”, tha Milica Borjaniq nga KOMS për DW. “Gjithashtu, deri më tani kemi pasur gjithmonë rreth 60 përqind të të rinjve që thonë se Serbia duhet të ketë një udhëheqës të fortë, dhe tani për herë të parë më shumë se 50 përqind e të rinjve thonë se nuk kanë nevojë për këtë”, shton Borjanić.
Politologu Boban Stojanoviq ka marrë pjesë në hulumtimin e KOMS për vite me radhë. Ai beson se të gjithë ata që këmbëngulin që studentët të deklarohen ideologjikisht dhe të ndjekin vlerat e tyre janë në të vërtetë keqdashës.
“E vetmja ndarje shoqërore për momentin është midis qeverisë – e cila karakterizohet nga mungesa e lirisë, korrupsioni, tradhtia kombëtare dhe pabarazia absolute në shoqëri – dhe lëvizjes së re studentore ose politike, vlerat e së cilës janë liria, drejtësia, toleranca, lufta kundër korrupsionit dhe mbrojtja e interesave kombëtare”, tha Stojanoviq për DW.
Ai beson se forca më e madhe e lëvizjes është pikërisht se është jashtëzakonisht integruese. Pa unitet, beson ai, nuk është e mundur të mposhtet regjimi aktual.
“Pikërisht për këtë arsye autoritetet po përpiqen të krijojnë një përçarje në lëvizjen studentore me pyetjet se çfarë mendojnë për Bashkimin Evropian, çfarë mendojnë për Kosovën dhe sigurisht që u përpoqën ta shfrytëzonin Srebrenicën në maksimum”, thotë Stojanoviq.
Së pari ndryshimet e regjimit, pastaj ndryshimet e vetëdijes
Në luftën kundër autokracive populiste, është e pamundur të ndryshohen rrënjësisht orientimet e vlerave, pajtohet ekspertja e kulturës Aleksandra Gjuriq Bosniq.
“Koha e duhur për të ripërcaktuar sistemin e vlerave do të vijë vetëm kur Serbia të bëhet përsëri një shtet demokratik dhe ligjor”, thotë ajo.
Serbia përjetoi një skenar të ngjashëm në fund të viteve nëntëdhjetë, kur opozita nën sloganin “Mbyllni hundët – votoni për DOS” u bëri thirrje qytetarëve të votonin për udhëheqësin konservator Vojislav Koštunica kundër Slobodan Millosheviqit në vitin 2000, pavarësisht dallimeve ideologjike.
Kjo mund të jetë strategjia edhe këtë herë, por me “vetëdije të plotë se Serbia nuk duhet të përsërisë kurrë aspiratat dhe gabimet politike të viteve nëntëdhjetë”.
“Nëse duam vërtet që Serbia të bëhet një vend me qytetarë të lirë dhe dinjitozë, disa vija të kuqe nuk duhen kaluar as në atë shtet të ri dhe të çliruar. Nuk duhet të ketë më rishikim të historisë, minimizim të krimeve të kryera nga regjimi i Slobodan Millosheviqit në emër të qytetarëve të Serbisë në luftërat e viteve 1990, as falje të kriminelëve të luftës dhe pretendime për të ndërhyrë dhe për të ndërhyrë në proceset politike në vendet fqinje. Këto janë, në fund të fundit, parime etike elementare”, shton Đurić Bosniq.
Në lëvizjen studentore, ata do të ishin më të lumtur nëse fokusi do të kthehej aty ku filloi.
“Ne duam një shtet që funksionon siç duhet, që ka ligje dhe tre degë të veçanta të qeverisjes”, kujton Tatjana Rashqi. “Mendoj se edhe nëse do të krijoja një parlament ideal në kokën time, nuk do të ishte aspak problem nëse do të kishte pikëpamje të ndryshme. Mendoj se bllokadat tona vazhdojnë për kaq gjatë sepse pavarësisht faktit që të gjithë kemi disa dallime, ne gjithmonë kthehemi në themelet nga të cilat kemi filluar”, përfundon Rashqi.