Në Kosovë dhe në Shqipëri organizatat civile po kërkojnë reformë urgjente ligjore sipas direktivës së re të Bashkimit Evropian për të luftuar dhunën ndaj grave, përfshirë abuzimin online, të miratuar në maj të vitit të kaluar. Abuzimi online është rritur në kërcënime të vërteta – nga sulmet fizike në supermarkete deri te incidente të tilla si ndjekja dhe ngacmimi në rrugë.
Ajmane Bajrami ishte 15 vjeçe kur klikoi në një mesazh në Facebook nga një burrë i panjohur dhe një foto e një organi mashkullor u shfaq në ekranin para saj dhe vëllait të saj atëherë 21-vjeçar.
Bajrami, e cila vjen nga qyteti i Ferizajt në jug të Kosovës, kujton se ndjeu një turp të thellë.
“Si do të donte toka të më gëlltiste, edhe pse nuk bëra asgjë”, i tha ajo BIRN.
Në moshën trembëdhjetë vjeç, Bajrami ende merr përmbajtje të padëshiruar eksplicite në Facebook dhe ende nuk e di pse, shkruan Donika Gashi nga Rrjeti Ballkanik i Gazetarisë Investigative (BIRN).
“Ka raste kur shkruajnë: ‘A do që edhe ti ta bëj këtë për ty?’, dhe ndjekin një video pornografike”, thotë ajo.
Një abuzim i tillë gradualisht i shkatërroi vetëbesimin dhe vetëperceptimin.
“Fillova ta mbroja veten, të zgjidhja se çfarë të vishja. Zhvillon pak turp dhe thellë-thellë fillon të mendosh me vete: ‘Ndoshta unë jam problemi’?” Në Kosovë, gazetarja televizive Ardijana Thaçi-Mehmeti, e cila po hetonte saktësisht llojin e dhunës online që përjetoi Bajrami, e gjen veten nën sulm.
Që kur ajo ndihmoi në demaskimin e grupit Telegram “Albkings”, në të cilin më shumë se 100,000 anëtarë ndanin video poshtëruese, foto “të rreme” dhe informacione personale rreth grave, telefoni i saj u mbush me britma dhe mesazhe abuzive nga burra që e gjetën këtë numër në grup.
“Sa fiton për një natë?”, pyeta njërin prej tyre. Në një ditë veçanërisht të vështirë, Thaçi-Mehmeti mori rreth 300 telefonata.
Bajrami nuk shkoi kurrë në polici, duke thënë se nuk beson se “ata mund të më mbrojnë”.
Thaçi-Mehmeti raportoi, por u zhgënjye nga reagimet e vendit, i cili, ashtu si Shqipëria fqinje, ende nuk ka miratuar një ligj për t’u marrë me dhunën online me bazë gjinore.
“Termi ‘dhunë dixhitale’ nuk ekziston fare në sistemin tonë ligjor”, thotë avokatja Edona Sina nga Kosova. “Kjo mungesë përkufizimi ligjor e bën të vështirë njohjen dhe sanksionimin e akteve të tilla.”
Kërcënime me vdekje
Gazetarja dhe aktivistja shqiptare Jaklin Lekatari, themeluese e Tabu.al, e përshkruan jetën e saj të përditshme si një “bashkëjetesë toksike” me abuzimin online që ajo vuan për shkak të avokimit të saj për të drejtat e grave, edukimin seksual dhe komunitetin LGBTK+.
Mjekja merr kërcënime me vdekje: “Dita kur vdes duhet të jetë festë kombëtare”, shkroi një nga ngacmuesit. Shoqja shtoi: “Do të të kapin në rrugë.” Shumë herë ajo raportoi në polici, me rezultate të ndryshme.
“Disa raportime nuk u pranuan fare sepse nuk ishte vepër penale”, i tha ajo BIRN. E dyta përfundon me “pajtim në vend që të vazhdohet me procedura penale”.
Problemi, thotë ajo, është se koncepti i dhunës dixhitale “nuk ekziston në Shqipëri dhe nuk është në ligj”.
Kjo do të thotë që ngacmimi online, ndjekja, “dip fakes” dhe shpifjet seksiste shpesh nuk sanksionohen. Edhe rrjetet sociale, si Tik-Tok dhe Instagram, shpesh i shpërfillin ato me përgjigjen standarde: “Kjo nuk shkel standardet e komunitetit tonë”.
Abuzimi online është rritur në kërcënime të vërteta – nga sulmet fizike në supermarkete deri te incidente të tilla si ndjekja dhe ngacmimi në rrugë.
“Të jesh një grua e shquar mbart një çmim të madh personal”, shton Lekatari. “Shoqëria duhet të kuptojë se unë nuk jam objekt. Asnjë grua nuk e meriton atë që unë e quaj ‘përdhunim verbal'”.
“Është e kuptueshme që je e frikësuar”
Thaçi-Mehmeti ka paraqitur dhjetëra kallëzime penale në polici, por ajo thotë se ata reaguan vetëm në rastin e “shqetësimit të qartë”, pasi dikujt vazhdimisht i dërgoheshin mesazhe me tekstin “Dua të të masturboj”.
Serioziteti i kërcënimeve më në fund e detyroi policinë ta vinte atë dhe familjen e tij nën mbrojtje, por kritikët thonë se ata vepruan vetëm për shkak të presionit publik afatgjatë.
Avokati i Sinës thotë se në një rast të tillë, gjëja e gabuar shpesh bëhet që në fillim: “Sipas përvojës sime, shumë raste vendosen para kohe nga policia”.
“Oficerët e policisë nuk janë të trajnuar për ta njohur dhunën online si dhunë të bazuar në gjini”, tha Sina për BIRN. “Normat shoqërore ndikojnë në interpretimet e tyre ligjore dhe ky paragjykim transmetohet si në prokurori ashtu edhe në gjykata”, shtoi ajo, duke përmendur një rast abuzimi dixhital me imazhe, i cili zgjati më shumë se gjashtë vjet pa vendime, duke e detyruar viktimën ta përjetonte traumën përsëri e përsëri.
Në rastin “Albkings”, edhe pas publikimit të aktakuzës, Thaçi-Mehmeti vazhdoi të merrte foto eksplicite në telefonin e saj të mërkurën në mbrëmje.
“Bëra një pamje të ekranit dhe ia dërgova zyrës së prokurorit, por prokurori më tha: ‘Nuk ke nevojë për të gjithë bisedën që pate me të’. Hoqa dorë, nuk kisha forcë ta përballoja më.”
Është edhe më e vështirë për gratë që nuk kanë mbështetje nga familjet e tyre.
“Kur u mbajt seanca e parë dëgjimore, pesë gra nuk u paraqitën”, tha Thaçi-Mehmeti, duke iu referuar fillimit të gjyqit për “Albkings”, më 5 janar të këtij viti. “Të gjitha thanë të njëjtën gjë: ‘Nuk dua që familja ta zbulojë. Nuk dua që burri im ta zbulojë. Kam mbaruar me atë që kam pasur dhe nuk do të kthehem në gjykatë.’ Është e kuptueshme që ato kanë frikë.”
Gratë duhet të mësojnë si të mbrojnë veten
Ekspertët thonë se këto përvoja janë një simptomë e dështimit sistemik.
“Ekzistojnë kërcënime specifike që synojnë më shumë gratë, të tilla si zhvatja, imitimi, ngacmimi online, dhe ato rrjedhin nga një përzierje toksike e stereotipeve gjinore dhe vetëkënaqësisë institucionale”, thotë ekspertja e sigurisë kibernetike Leonora Mehmetaj-Hajdini.
Për shkak të mungesës së ekspertizës teknike dhe gatishmërisë nga ana e palëve për të hetuar siç duhet, gratë lihen të kujdesen për veten e tyre.
“Siguria dixhitale nuk ka të bëjë vetëm me teknologjinë, por edhe me sjelljen”, thotë Mehmetaj-Hajdini. “Gratë duhet të mësojnë si të mbrojnë veten online në të njëjtën mënyrë siç mësojmë ne si të mbrojmë veten në jetën reale.”
Në Kosovë, organizatat civile po kërkojnë reformë urgjente ligjore sipas direktivës së re të Bashkimit Evropian për të luftuar dhunën ndaj grave, përfshirë abuzimin online, të miratuar në maj të vitit të kaluar.
Rrjeti i Grave të Kosovës propozoi futjen e një neni të ri në Kodin Penal – 249 për dhunën kibernetike me bazë gjinore – i cili do të përcaktonte dhe kriminalizonte një gamë të gjerë të abuzimit online, duke përfshirë përndjekjen kibernetike, kërcënimet dixhitale, ndarjen e paautorizuar të fotove intime, falsifikimin e të dhënave dhe shpifjen seksiste.
Aktivistët thonë se pa këtë ligj, viktimat e abuzimit online shpesh nuk kanë ku të drejtohen, dhe rastet e tyre përfundojnë me shpjegimin se ato nuk i plotësojnë kushtet për një vepër penale.
Thaçi-Mehmeti shpjegon se trazirat që përjetoi ishin të vështira edhe për familjen e saj.
“Djali im i madh nuk donte të shkonte në shkollë gjithë javën sepse fëmijët e tjerë e ngacmonin, duke i thënë ‘E pashë nënën tënde në Albkings’.”
Nuk ka dyshim se sulmet ishin të motivuara nga gjinia, tha ajo. “Bëj foto me organet e mia gjenitale sepse jam grua.”/GazetaFAKTI