Disa rekomandime të mëparshme të ODIHR-it mbeten të pazgjidhura, duke përfshirë ato që lidhen me mbrojtje efektive kundër keqpërdorimit të burimeve shtetërore, transparencën e financimit të fushatave, rregullimin dhe mbikëqyrjen e përmirësuar të sjelljes së medias, tha Zyra e OSBE-së për institucione demokratike dhe të drejtat e njeriut (ODIHR) në një raport përpara zgjedhjeve lokale më 19 tetor, shkruan DW.
Për të vlerësuar mjedisin parazgjedhor dhe përgatitjet për zgjedhjet lokale, ODIHR kreu një mision vlerësimi të nevojave nga 24 deri më 27 qershor, gjatë të cilit u zhvilluan takime me përfaqësues të institucioneve shtetërore, partive politike, medias dhe shoqërisë civile. Shumica e bashkëbiseduesve të ODIHR-it theksuan nevojën për një mision vëzhgimi zgjedhjesh për të gjitha fazat e procesit – pajtueshmërinë me kuadrin ligjor dhe zbatimin e tij, regjistrimin e kandidatëve, menaxhimin e fushatës, mbulimin mediatik, financimin e fushatës, zgjidhjen e mosmarrëveshjeve zgjedhore dhe procedurat e ditës së zgjedhjeve.
Ndryshimet para zgjedhjeve
Cilat janë vëzhgimet kryesore në raport? Shumica e bashkëbiseduesve të ODIHR-it e vlerësuan kuadrin ligjor si përgjithësisht të përshtatshëm për zhvillimin e zgjedhjeve demokratike, ndërsa disa treguan se ai përmbante boshllëqe dhe paqartësi që ndikonin në qartësinë e procesit. Disa theksuan nevojën për një shqyrtim gjithëpërfshirës të legjislacionit, por vunë re vullnet të pamjaftueshëm politik për të adresuar mangësitë themelore, ndërsa të tjerë theksuan rëndësinë e shmangies së ndryshimeve legjislative pak para zgjedhjeve.
Raporti i ODIHR-it vëren se Kodi Zgjedhor shpesh ndryshohet pak para zgjedhjeve.
“Kodi Zgjedhor i nënshtrohet ndryshimeve të shpeshta, shpesh pak para zgjedhjeve. Ai u rishikua për herë të fundit në mënyrë thelbësore në prill 2024 dhe nuk janë bërë ndryshime të mëtejshme, pavarësisht përpjekjeve të mëparshme për të filluar reformën gjithëpërfshirëse. Në qershor 2025, VMRO-DPMNE nisi projekt-amendamentet në Kodin Zgjedhor, të nxitura nga vendimi i Gjykatës Kushtetuese të 21 majit 2025 që shpallte jokushtetuese dispozitat që rregullojnë pragun e nënshkrimit për kandidatët e pavarur. Amendamentet e propozuara adresojnë gjithashtu disa çështje të tjera, duke përfshirë procedurat që lidhen me buxhetimin dhe autonominë financiare të Komisioneve Komunale Zgjedhore (KZK). Këto ndryshime pritet të miratohen para zgjedhjeve të ardhshme”, thuhet në raport.
Rekomandimet janë ende në pritje
Megjithatë, ky raport u botua më 1 gusht dhe nuk mund të kishte “parashikuar” që propozimi për të ulur pragun zgjedhor për listat e grupeve të votuesve, pra kandidatët e pavarur, nuk do të kalonte seancën parlamentare të javës së kaluar. ODIHR gjithashtu deklaron se Ministria e Drejtësisë ka përgatitur një paketë ndryshimesh në Kodin Zgjedhor që synojnë adresimin e një numri të madh rekomandimesh të ODIHR-it, por se këto propozime nuk janë paraqitur ende në parlament dhe nuk pritet të miratohen para zgjedhjeve të ardhshme.
Ata kujtojnë se kanë vëzhguar më parë 20 zgjedhje dhe 2 referendume në Maqedoni dhe se raporti përfundimtar mbi zgjedhjet lokale të vitit 2021 i botuar në mars 2022 përmban 36 rekomandime, duke përfshirë 9 prioritare, disa prej të cilave mbeten të pazgjidhura.
“Disa rekomandime të mëparshme të ODIHR-it mbeten të pazgjidhura, duke përfshirë ato që lidhen me mbrojtje efektive kundër keqpërdorimit të burimeve shtetërore dhe presionit të votuesve, rritjen e transparencës së financimit të fushatave dhe përmirësimin e rregullimit dhe mbikëqyrjes së sjelljes së medias”, thuhet në raport.
Shumica e bashkëbiseduesve shprehën besim të plotë në profesionalizmin e administratës zgjedhore, por edhe shqetësime në lidhje me burimet e saj të kufizuara financiare dhe njerëzore, duke përfshirë edhe në fusha kritike si siguria kibernetike.
Numri i këshilltarëve
Sipas disa bashkëbiseduesve të ODIHR-it, numri i këshilltarëve për komunë bazuar në të dhënat e regjistrimit të vitit 2021 mund të duhet të rillogaritet, pas rënies së ndjeshme të popullsisë. Megjithatë, kjo procedurë është përfunduar. Në seancën e mbajtur më 24 shtator 2024, bazuar në kompetencat e saj ligjore dhe në lidhje me një dispozitë të Ligjit për Vetëqeverisjen Lokale, Qeveria miratoi një vendim për të përcaktuar numrin e anëtarëve të këshillave komunale. Ajo uli numrin e këshilltarëve në 14 komuna, bazuar në rezultatet e regjistrimit që treguan një rënie të numrit të banorëve. Megjithatë, kjo çështje u ngrit në seancën e djeshme të KSHZ-së. Komisioni nuk arriti të miratojë Udhëzimet për plotësimin e formularit për listat e kandidatëve për anëtarë të këshillave komunale, pasi Ditmire Shehu, anëtare e KSHZ-së (me propozim të BDI-së), kërkoi që vendimi të miratohej me konsensus, unanimisht. Ajo iu referua dispozitave të Kodit Zgjedhor, të cilat përcaktojnë se një anëtar i Komisionit mund të kërkojë një votim të tillë nëse vendimi ka të bëjë me komunitetet jo-shumicë.
Sipas Shehut, udhëzimet nuk mund të miratohen në bazë të vendimit të Qeverisë, por gjithashtu se jo vetëm popullsia rezidente duhet të numërohet, por edhe popullsia emigrante, jo-rezidente.
Sipas Kryetarit të KSHZ-së, Boris Kondarko, një udhëzues i tillë për zgjedhjet lokale në vitin 2021 është miratuar në bazë të një vendimi qeveritar nga viti 2004, dhe KSHZ nuk ka autoritetin ligjor për të vlerësuar dhe shqyrtuar vendimet e institucioneve të tjera.
Pasi e hodhi udhëzuesin në votim, pesë anëtarë të Komisionit ishin “pro” dhe dy “kundër”, d.m.th. nuk kishte konsensus për udhëzuesin. Tani Shehu duhet t’i drejtohet shërbimit ligjor, i cili është i detyruar të japë një mendim me shkrim brenda një afati të përshtatshëm, pas së cilës KSHZ do të kthehet në atë pikë. Edhe pse numri i këshilltarëve është zvogëluar edhe në komunat ku shumica janë maqedonase, BDI beson se vendimi i Qeverisë është në dëm të shqiptarëve, transmeton DW.
Polarizimi i vazhdueshëm politik
Sipas ODIHR-it, këto zgjedhje do të mbahen sipas një kuadri ligjor kryesisht të pandryshuar dhe përgatitjet janë duke u zhvilluar në një mjedis të polarizuar.
“Përgatitjet për zgjedhjet po zhvillohen në një kontekst të polarizimit të vazhdueshëm politik, pas riorganizimit të madh politik dhe që shihet si një provë për qeverinë e sapoformuar pas zgjedhjeve parlamentare dhe presidenciale në vitin 2024”, thuhet në raport.
Mjedisi mediatik vlerësohet si i larmishëm, “por shumë i polarizuar, me një pjesë të konsiderueshme të mediave që perceptohen si të lidhura me interesat politike ose ekonomike”.
Televizioni në përgjithësi konsiderohet ende si burimi kryesor i informacionit politik, ndërsa mediat online dhe rrjetet sociale janë më dominuese midis të rinjve, dhe media e shkruar ka humbur kryesisht rëndësinë, me qarkullim dhe shtrirje të kufizuar. Disa bashkëbisedues të ODIHR-it shprehën shqetësime në lidhje me paragjykimin editorial, pronësinë e errët të medias dhe gazetarinë investigative të kufizuar, ndërsa të tjerë vunë re se ndërsa peizazhi mediatik ofron një gamë të gjerë pikëpamjesh, ai mbetet i fragmentuar përgjatë vijave politike dhe etnike. Bazuar në gjetjet e publikuara në raport, rekomandohet që një mision vëzhgimi të vendoset në zgjedhjet lokale në tetor. Përveç ekipit kryesor të analistëve, ODIHR do të kërkojë vendosjen e 24 vëzhguesve afatgjatë për të monitoruar procesin zgjedhor në të gjithë vendin, si dhe 250 vëzhguesve afatshkurtër për të monitoruar procedurat e ditës së zgjedhjeve. Në përputhje me metodologjinë standarde të ODIHR-it, misioni i vëzhgimit do të përfshijë edhe monitorimin e medias. /GazetaFAKTI