Misioni i OSBE/ODIHR vëren se zgjedhjet e 19 tetorit 2025 do të mbahen në një kontekst besimi të ulët në institucione, perceptimesh për korrupsion dhe nën-përfaqësimi të grave. Pavarësisht përgatitjeve teknike dhe përmirësimeve në ligjin zgjedhor, shumë nga rekomandimet e mëparshme mbeten të paplotësuara dhe rreziqet e keqpërdorimit të burimeve dhe presionit mbi votuesit janë të pranishme.
Shkup, 06 shtator – Zgjedhjet lokale në Maqedoni, të planifikuara për 19 tetor, do të mbahen në një kontekst shoqëror dhe politik që mbetet thellësisht i polarizuar, vlerësoi Zyra e OSBE-së për Institucione Demokratike dhe të Drejtat e Njeriut (ODIHR) në raportin e saj të ndërmjetëm të publikuar më 3 tetor. Sipas Misionit të Vëzhgimit të Zgjedhjeve (MVZ), mosbesimi në institucione, perceptimet për korrupsion të përhapur dhe tensionet mbi identitetin kombëtar dhe përfaqësimin etnik vazhdojnë të formësojnë mjedisin zgjedhor, raporton Meta.mk.
Zgjedhjet do të përfshijnë kryetarët e bashkive dhe këshillat e 80 bashkive dhe Qytetin e Shkupit, me një raund të dytë për kryetarët e bashkive që do të mbahet më 2 nëntor nëse është e nevojshme. ODIHR theksoi se zgjedhjet po zhvillohen në një kohë debatesh të intensifikuara mbi ndryshimet kushtetuese të nevojshme për përparimin drejt Bashkimit Evropian dhe në kushte pakënaqësie sociale të intensifikuara pas zjarrit tragjik në një klub nate në Koçani, i cili dëmtoi më tej besimin në institucione.
Edhe pse procesi zgjedhor rregullohet nga Kushtetuta dhe Kodi Zgjedhor, një numër i madh rekomandimesh të ODIHR-it të bëra pas zgjedhjeve të mëparshme mbeten të pazbatuara. Disa prej tyre lidhen me një rishikim gjithëpërfshirës të Kodit Zgjedhor, transparencë dhe llogaridhënie më të madhe në financimin e fushatave dhe mekanizma më efektivë për të parandaluar keqpërdorimin e burimeve administrative. Amendamentet e vitit 2024 sollën disa përmirësime, por krijuan edhe boshllëqe të reja ligjore, si në rastin e mbështetjes për kandidatët e pavarur, të cilat duhej të rregulloheshin ad hoc nga Komisioni Shtetëror i Zgjedhjeve (KSHZ).
ODIHR vëren se administrata zgjedhore teknikisht po kryen përgatitjet pa vonesa të mëdha, por disa komisione zgjedhore komunale po përballen me vështirësi në emërimin e anëtarëve të bordeve zgjedhore dhe mungesë të burimeve financiare dhe të personelit. Edhe pse seancat e KSHZ-së janë publike dhe të disponueshme në internet, raporti vëren se procesverbalet shpesh nuk publikohen në kohën e duhur.
Regjistri i votuesve mbulon afërsisht 1.83 milion votues të kualifikuar, nga të cilët 1.72 milion jetojnë në vend. Misioni përsërit shqetësimet e hershme në lidhje me saktësinë e listës së votuesve dhe praninë e një numri të madh qytetarësh të regjistruar në adresa në vend, por që në të vërtetë jetojnë jashtë vendit, gjë që mund të ndikojë në transparencën dhe besimin në proces.
Sa i përket kandidaturave, ODIHR raporton se janë regjistruar 577 lista këshilltarësh dhe 309 kandidatë për kryetar bashkie, nga të cilët vetëm 32, ose rreth 10 përqind, janë gra. Edhe pse kuota ligjore gjinore prej 40 përqind për listat e këshilltarëve respektohet, gratë mbeten të margjinalizuara në jetën politike. Në zgjedhjet e vitit 2021, nga 81 kryetarë bashkish, vetëm dy janë gra.
Fushata zyrtare zgjedhore filloi më 29 shtator, por vëzhguesit kanë vëzhguar tashmë aktivitetet e kandidatëve individualë para fillimit të saj zyrtar. Rregulla të rrepta për të parandaluar keqpërdorimin e burimeve publike janë zyrtarisht në fuqi, por MVZ-ja mori raporte të shumta për abuzime dhe presione të mundshme ndaj zyrtarëve publikë. Shqetësime u shprehën gjithashtu për raste të mundshme të blerjes së votave, veçanërisht midis komuniteteve të cenueshme, si dhe frikësimin e votuesve dhe familjeve të tyre.
Media e fragmentuar, e polarizuar dhe pjesërisht e rregulluar
Misioni i OSBE/ODIHR-it arriti në përfundimin në raportin e tij të ndërmjetëm se media në Maqedoni mbeti e ndarë përgjatë vijave politike dhe etnike, duke vepruar në një treg të kufizuar reklamash dhe me kapacitete të reduktuara profesionale. Televizioni mbeti burimi dominues i informacionit për qytetarët, por ndikimi i mediave online dhe rrjeteve sociale po rritej vazhdimisht, shpesh pa mbikëqyrje efektive rregullatore.
Ndërsa Kushtetuta garanton lirinë e shprehjes dhe Kodi Zgjedhor kërkon raportim të drejtë dhe të balancuar, ODIHR-i vuri në dukje se në praktikë paragjykimet politike dhe përqendrimi i medias prishën ekuilibrin në mbulimin e fushatës zgjedhore.
Radiotelevizioni Maqedonas (RTM) është i detyruar ligjërisht t’i kushtojë 30 përqind të mbulimit të tij partive në pushtet dhe opozitare dhe 10 përqind aktorëve joparlamentarë, si dhe të ofrojë hapësirë mediatike dhe debate falas midis kandidatëve. Por në realitet, aftësia për të organizuar debate, veçanërisht në nivel lokal, mbetet e kufizuar dhe shërbimi publik shpesh përballet me kritika për përfaqësim të pamjaftueshëm të tonit kritik ndaj qeverisë.
Reklamimi politik në media gjatë fushatës financohet direkt nga buxheti i shtetit, sipas një formule komplekse që favorizon partitë e mëdha. Ajo përcakton që pjesa më e madhe e fondeve dhe kohës së transmetimit (90 përqind) shpërndahet në mënyrë të barabartë midis dy partive më të mëdha në pushtet dhe opozitës, ndërsa vetëm 3 përqind e hapësirës lihet për partitë joparlamentare dhe kandidatët e pavarur. ODIHR-i paralajmëron se kjo formulë krijon kushte të pabarabarta për pjesëmarrje dhe kufizon debatin pluralist, raporton Meta.mk.
Raporti tregon më tej se ndryshimet në Ligjin për Median të vitit 2025, të cilat futën një regjistër vullnetar për mediat online për herë të parë, nuk kanë rezultuar në rritjen e transparencës ose llogaridhënies, veçanërisht për portalet me struktura pronësie dhe përkatësi politike të paqarta. Disa bashkëbisedues të Misionit shprehën shqetësim për mungesën e mediave lokale në brendësi të vendit, gjë që kufizon aftësinë e qytetarëve për të marrë informacion në lidhje me garat zgjedhore lokale.
Problemi me paratë për Levicën dhe ZNAM
Një nga incidentet më të spikatura në segmentin mediatik të fushatës, i vënë re edhe nga ODIHR, është mosmarrëveshja midis partisë politike Levica dhe Agjencisë për Shërbime Mediatike Audio dhe Audiovizuale (AAVMU). Partia, e cila ka një grup parlamentar me gjashtë anëtarë të parlamentit dhe nuk është një nga dy partitë më të mëdha të opozitës, nuk mbulohet nga seksioni i Kodit Zgjedhor për financimin e fushatës. Në fakt, parti të tilla që kanë një grup parlamentar, por nuk janë midis dy partive më të mëdha në qeveri dhe opozitë, nuk mund të marrin fonde me këtë zgjidhje. I tillë është rasti me Levicën dhe partinë ZNAM. Megjithatë, financimi i ZNAM në këtë rast vendoset nga Udhëzimet e AVMU-së, të cilat i lejojnë një partie më të madhe politike (VMRO-DPMNE) të financojë fushatën e saj mediatike si “mbështetëse” e saj. Levica nuk ka një mbështetës të tillë midis partive të mëdha.
Levica, siç theksohet nga OSBE-ja, beson se ky është diskriminim dhe se ekuilibri mediatik prishet në një nivel sistemik. Siç theksojnë atje, partitë që kanë deputetë, por nuk kanë një grup parlamentar marrin më shumë hapësirë në media dhe fonde nga buxheti.
Partia paraqiti një kërkesë në Gjykatën Themelore në Shkup për një masë të përkohshme që do të ndalonte zbatimin e Udhëzimeve të reja të AAVMU-së për shpërndarjen e reklamave politike të paguara në media për zgjedhjet lokale. Megjithatë, siç thekson Misioni i OSBE/ODIHR, më 30 shtator Gjykata Themelore në Shkup shpalli veten jokompetente në këtë rast, duke thënë se do ta referonte atë në Gjykatën Administrative për procedura të mëtejshme. Levica gjithashtu paraqiti një iniciativë në Gjykatën Kushtetuese më 29 shtator duke kundërshtuar Udhëzimet e AAVMU-së dhe informoi ODIHR-in se kishte paraqitur një propozim në Parlament për të ndryshuar Kodin Zgjedhor në mënyrë që të plotësonte boshllëkun ligjor.
ODIHR-i e konsideron këtë rast si një ilustrim të kufizimeve strukturore në rregullimin e reklamave në media, të cilat krijojnë një fushë loje të pabarabartë midis aktorëve politikë dhe zvogëlojnë konkurrencën e procesit zgjedhor.
Në raportin e tij, Misioni kujton se financimi shtetëror i fushatave mediatike, megjithëse synon të sigurojë akses të drejtë, në praktikë shpesh çon në varësi të medias nga fondet publike dhe forcon ndikimet politike në politikën e tyre editoriale.
Nga ana tjetër, AAVMU-ja deklaron në përgjigjen e saj se Udhëzimet u miratuan në përputhje me dispozitat ligjore dhe pas konsultimit me KSHZ-në, dhe se shpërndarja u bë “sipas kritereve objektive të përcaktuara nga Kodi Zgjedhor”. Ndërkohë, agjencia vazhdon të monitorojë raportimin e transmetuesve dhe publikon raporte javore mbi përfaqësimin e pjesëmarrësve në zgjedhje, të cilat janë të disponueshme publikisht në faqen e saj të internetit./GazetaFAKTI