Pyetja kryesore mbetet – sa të përgatitur jemi për t’u përballur me krizën e ardhshme? Sepse Evropa, thonë analistët, nuk është më një kontinent stabiliteti, por me turbulenca të vazhdueshme. Një ditë gazi është problem, një ditë tjetër migrimi, të tretën – çmimi i ushqimit. Dhe Maqedonia, e varur nga importet dhe me një buxhet të vogël, vështirë se mund të përballojë pa përshtatje të shpejtë
Evropa nuk është larg nesh. Edhe kur politikanët thonë se jemi “një hap më afër BE-së”, realiteti është se gjithçka që ndodh atje – qoftë në Bruksel, Berlin apo Budapest – ndihet këtu, në tregjet e Maqednisë, ndonjëherë më shpejt sesa lajmi arrin në publik, shkruan denar.mk.
Krizat që kanë tronditur Evropën vitet e fundit – nga energjia dhe ushtria, te inflacioni dhe klima – janë përhapur si një efekt domino, duke goditur çmimet, eksportet dhe ndjenjën e konsumatorëve në Maqedoni.
“Ekonomia jonë është e vogël dhe e hapur, dhe kjo do të thotë se çdo tronditje në tregun evropian reflektohet drejtpërdrejt tek ne”, thotë ekonomisti Aleksandar Dojçinov. “Mjafton që çmimet e energjisë elektrike të rriten në Gjermani ose që një zinxhir furnizimi të ndalet në Itali, dhe pas disa javësh fabrikat tona fillojnë të ndiejnë pasojat.”
Kjo është gjithashtu e dukshme në katet e tregtimit dhe në tregje. Së pari rriten çmimet e lëndëve të para, pastaj ushqimet dhe më pas karburantet.
Kur inflacioni rritet në Evropë, shpesh rritet edhe më shpejt këtu – pa mundësinë e zbutjes së goditjes.
“Çdo gjë që importojmë po bëhet më e shtrenjtë, dhe kjo është pothuajse gjithçka”, vëren një pronar butiku në Shkup, i cili thotë se njerëzit kohët e fundit “kanë qenë më shumë duke kërkuar sesa duke blerë”.
Në industri, krizat në Evropë shpesh përkthehen në ulje të porosive. Kompanitë metalurgjike dhe tekstile varen nga kërkesa në shtetet anëtare të BE-së, dhe kur ka një ngadalësim ekonomik atje, makineritë tona fillojnë të funksionojnë me gjysmën e kapacitetit.
“Këtë vit kemi një rënie të eksporteve prej rreth 10 përqind në disa sektorë”, konfirmon një burim nga Dhoma e Tregtisë. “Arsyeja nuk është tek ne, por në faktin se Evropa po blen më pak.”
Por jo gjithçka është e zezë. Paradoksalisht, krizat hapin edhe disa mundësi. Disa nga kompanitë që dikur prodhonin në Ukrainë, Bjellorusi ose Rusi tani po kërkojnë partnerë të rinj në Ballkan.
Maqedonia, me kostot e saj më të ulëta dhe aksesin në tregun evropian, ka filluar të bëhet përsëri interesante për disa investitorë.
“Kemi raste të kompanive që zhvendosin një pjesë të linjave të tyre të prodhimit këtu”, konfirmon një konsulent biznesi nga Shkupi. “Nuk është një valë e madhe, por është një shenjë se krizat nuk janë gjithmonë vetëm humbje.”
Megjithatë, pyetja kryesore mbetet – sa të përgatitur jemi për t’u përballur me krizën e ardhshme? Sepse Evropa, thonë analistët, nuk është më një kontinent stabiliteti, por me turbulenca të vazhdueshme. Një ditë gazi është problem, një ditë tjetër migrimi, të tretën – çmimi i ushqimit. Dhe Maqedonia, e varur nga importet dhe me një buxhet të vogël, vështirë se mund të përballojë pa përshtatje të shpejtë.
“Na duhet një strategji e vërtetë për qëndrueshmëri”, përfundon Dojçinov. “Jo çdo turbulencë evropiane mund të paguhet nga konsumatori maqedonas. Ne duhet të fillojmë të prodhojmë më shumë në vend, të kemi rezerva dhe madje të mendojmë për bashkëpunim rajonal që do të na ndihmojë të mos varemi aq shumë nga ajo që ndodh në Berlin ose Paris.”
Dhe deri atëherë, krizat në Evropë do të vazhdojnë të jenë lajmet tona të përditshme, çmimet tona, tregjet tona. Dhe sa herë që dyshemeja ekonomike dridhet në një kryeqytet evropian, këtu në Shkup, në Manastir, në Shtip, do të dëgjohet e njëjta jehonë. Vetëm me një vonesë të vogël… por gjithmonë me pasoja.