William Faulkner është një nga shkrimtarët më të fuqishëm dhe më të thellë të shekullit të XX-të, një zë që vazhdon të kumbojë përmes faqeve të veprave të tij dhe ndërdijes kolektive të lexuesve që kërkojnë më shumë sesa një histori kërkojnë shpirtin e saj.
I lindur më 25 shtator 1897 në New Albany të Mississippit dhe i rritur në qytetin e vogël të Oxfordit, Faulkner i dha zë një realiteti të mbyllur në heshtjen e pasluftës, në plagët e racizmit, në fajin dhe trashëgiminë e Jugut amerikan që ai e quajti Yoknapatawpha, një vend imagjinar, por tërësisht i besueshëm. Nuk përfundoi as shkollën e mesme, por me një vëzhgim të mprehtë dhe një ndjeshmëri të rrallë, ai i futi në letër rrëfime të ndërprera, zëra të shumëfishtë, struktura të thyeshme që kërkojnë përqendrim dhe përkushtim nga lexuesi. Ishte modernist, por edhe mitolog, shpesh i krahasuar me Joyce-in, por më i errët, më i brendshëm. Romanet si “The Sound and the Fury”, “As I Lay Dying”, “Light in August”, “Absalom”, “Absalom!” nuk janë thjesht histori janë rrëfime për dhimbjen, për dashurinë që plagos, për kohën që zhbëhet dhe për të shkuarën që ndjek gjithmonë të tashmen.
Në vitin 1949, Faulkner fitoi Çmimin Nobel për Letërsi, për kontributin e tij të pashoq në artin e romanit modern, ndërsa më vonë u vlerësua edhe me dy çmime Pulitzer, njëri gjatë jetës dhe tjetri pas vdekjes. Por ai mbeti një njeri i thjeshtë, që shëtiste rrugëve të Oxfordit, pinte wiski, dhe shmangte kamerat, si për të ruajtur misterin që e mbante gjallë brenda. Ai e quajti veten “i heshtur”, sepse besonte se shkrimtari duhet të jetë i padukshëm, ndërsa vepra e tij të marrë zë. Gjuha e tij është e pasur, e dendur, ndonjëherë si përmbytje që s’të lë të marrësh frymë, ndonjëherë e heshtur si balta e Jugut. Përmes personazheve të tij si Quentin Compson, Joe Christmas, Addie Bundren apo Thomas Sutpen Faulkner rrëfen të gjithë dramën e njerëzimit, nga mëkati te ndëshkimi, nga përçudnimi te shpresa, nga urrejtja te falja.
Ai është një arkitekt i ndërgjegjes njerëzore, një ndërtues i labirinteve ku çdo lexues duhet të humbasë për të gjetur vetveten. Kritikët shpesh e kanë quajtur të vështirë, por Faulkner nuk shkruante për rehati –ai shkruante për të vërtetën, sado e dhimbshme të ishte. Filmat e bazuar në veprat e tij nuk kanë mundur ta përkthejnë dot plotësisht botën që ai krijoi, sepse ajo botë është më shumë se sa fabula është një tronditje shpirtërore. Nëpërmjet Faulknerit, Amerika përballet me kujtesën e saj, me fajin kolektiv dhe me përpjekjen për të rimarrë ndjeshmërinë njerëzore në një shoqëri që shpesh e humb atë. Ai nuk ishte një moralist, por një kronikan i errësirës që qëndron në çdo zemër. Faulkner vdiq në vitin 1962, por vepra e tij nuk njeh vdekje.
Në çdo epokë, në çdo krizë, ajo ngjitet në raftet e nevojës për të kuptuar më shumë, për të qëmtuar përtej sipërfaqes, për të dëgjuar pëshpërimat që historia përpiqet t’i fshehë. Në kohën kur letërsia bëhet gjithnjë e më e shpejtë dhe e lehtë, Faulkner qëndron si një kala e papërkulur e thellësisë. Ai i dha rëndësi fjalës, jo vetëm për tingullin e saj, por për peshën që mbartte. I errët, por i domosdoshëm, ai është kujtesa e asaj që nuk duhet harruar, zëri që vjen nga toka, që flet për të gjitha ato që e formësojnë njeriun, edhe kur ai vetë nuk i pranon dot. Në botën e Faulknerit, gjithçka rrjedh si lumi i nënvetëdijes turbullt, i rëndë, por i pazëvendësueshëm. Dhe për këtë, ai mbetet një nga shkrimtarët më të domosdoshëm të kohës sonë.
William Faulkner ose madhështia në secilën fjalë!
Thuhet, se një kritik mendjemprehtë dhe i përgjegjshëm, para se të bëjë prononcimin, fillimisht duhet ta lexojë gjithë veprën e autorit. Veç druaj, se është nga ato klishetë që akademikët kënaqen më shumë sesa kritikët. Ç’është e vërteta, kritiku nuk ka të bëjë me përgjegjësinë e të njohurit të gjithçkaje, përkundrazi para së gjithash, ai, duhet të ketë atë vështrimin e mprehtë të grabitqarit./Konica.al/ Shpesh, cilësia e një autori ose një libri, mund të kuptohet në një faqe të vetme edhe nëse e shfleton rastësisht volumin.
Të paktën kritikët profesionistë, ata sqimatarë, dinë ta kuptojnë thelbin: nëse jemi përpara një amatori, nëse jemi në prani të një autori me këtë apo atë orientim, nëse të shkruarit është optimist, nëse densiteti i historisë meriton që të vazhdojmë më tej e kështu me radhë. Me fjalë të tjera, një autor sharlatan njihet që në paragrafin e parë dhe një autor i talentuar, po ashtu mbetet gjithmonë i talentuar.
Për adhuruesit e letërsisë ato janë të dukshme, sepse, duke folur për William Faulkner, do të doja të theksoja mbi të gjitha një fakt: që madhështia e tij manifestohet në çdo fragment që do dëshironi të shkëpusni nga veprat e tij. Kjo mbetet dëshmi e gjallë e rezultatit, që, nëse një autor është i madh, ai mbetet përherë i madh. Faulkner e përforcon këtë aksiomë, sepse, si të gjitha vlerësimet, ai e prezantohet përherë me të njëjtën natyrë të pakundërshtueshme, me të cilën një pikturë kanavace mund të zbulonte natyrën e paarritshme të Van Gogut, gjeninë e Pikasos, apo origjinalitetin e pakrahasueshëm të Moxartit.
Si një laborator ideal i gjenisë së speleologjisë, romani “Palmat e egra” (Pëllëmbët e egra) mund të konsiderohen si bankoprova e këtij supozimi. Jo sepse ia vlen më shumë ose më pak se kryeveprat të tjera, si “Ndërsa jepja shpirt” apo “Dritë e gushtit”, por se në të, në çdo fragment, figura e gjeniut shkëlqen në mënyrë të atillë, me aq fuqi dhe arrogancë, sa të na bëjë të thërrasim: “Nëse dikush shkruan kështu, s’ka dyshim që gjurma e madhështisë do të jetë e pranishme kudo ku ai ta ketë rrëshqitur stilolapsin”. Si kështu? Kjo është ajo që gjenia e speleologjisë lokalizon te Faulkner-i, para se përfundojë, qoftë edhe një faqe të tijën: është thelbësore, të shkruajë ai që ka njohuri për forcën enigmatike dhe zhbiruese të fjalës. Gjithçka te Faulkner, në “Palmat e egra”, denoncon refuzimin e së dukshmes, gjithçka është zbulim dhe demaskim./Konica.al
Gjithçka është tingëllim pa konformizëm. Ose e shprehur me leksikun e dallueshmërisë, gjithçka është shndërrimi i realitetit: të të ashtuquajturave histori, të të ashtuquajturave përralla, të të ashtuquajturave komplote, në kuptim dhe në përjetim të kuptimit, madje edhe të kuptimit më të paqartë e të dekriptueshëm.
Nuk ka vend për zgjatje, si qëllim në vetvete ose vetëkënaqësi sterile, nënshtrim ndaj së bukurës ose hijeshisë.
Lënda e rrëfimit shpështillet në fjalë me pamëshirshmërinë e thelbësores, ku çdo karakter dhe veprim gdhendet në gurin e domosdoshëm të domosdoshmërisë. Kështu, shpesh duke përdorur përroin e ndërgjegjes, të Xhoisit të tij të dashur, tema të mëdha si shfrytëzimi i të varfrit, të vegjëlisë, aborti dhe perversitetet e pafundme që i kërkon dashuria në nevojën për t’u ndier absolute, çështjen e mbijetesës, të parave, problemi i padrejtësisë dhe vetmisë nga pena e tij vërshon pa ndërmjetësim estetizues.
Në njëfarë mënyre, ai flet të njëjtën gjuhë me çështjet që shtjellon. Dhe pikaset kjo, me shikim të parë. Ndjenjat dalin nga skutat e plagët më të fshehta të dhimbjes, jeta pushton humnerat më të padepërtueshme, karakteristikat e njeriut (dhe të çnjerëzores) lulëzojnë nga egërsia në gjithë vendbashkimet e papërshkueshme. Dhe fjala, një fjalë e saktë dhe thellësisht e sinqertë, i shpreh as më shumë e as më pak, vetëm për ato që janë.
Atëherë, autori del si një ngadhënjimtar i brendisë.
Ai nuk vepron sipas të mirënjohurave, por nxjerr nga hijet të papriturat dhe të padyshuarat, nuk përsërit skemat dhe mënyrat stilistike, por e mbërthen kompleksitetin në rrënjë. Kap thelbin e gjithçkaje, tërhiqet në heshtjen e atij që ka menduar, të qenies, diçka të ngjashme me formën e tij./Konica.al